Kategori arşivi: Navdarên Me

Şexmûsê Hesarê CEGERXWÎN

Cigerxwîn, navê wî yê birastî Şexmûsê Hesen e, di sala 1903’yan de li gundê Hesara girêdayî navçeya Kercosê ku we deme giredayî mêrdînê bû ji dayik bû.

Cegerxwîn ji dê û bavekî gundî-cotkar-belengaz hatiye dinyayê, ji yanzdeh xwîşk û birayan tenê sisê mane: Şêxmûs, Xelîl û Asya.

Piştî ku di temenekî biçûk de dê û bavê wî çûne ser dilovaniya xwe xwîşka Cigerxwîn ew bire cem xwe. Dema ku ew yanzdeh salî bû, di destpêka şerê yekemîn yê cîhanê de, tevlû malbata xwîşka xwe binxet bû û bû penaber li welatê xwe. Ew li gundê Amîd girêdayî Qamişloyê bi cih bû. Cigerxwîn di sala 1921’ê de xwendina xweyî medresê bi dawî kir û îcazeya melatiyê wergirt. Piştî vê yekê Cigerxwîn dest bi melatiya gundê Tell Şair kir û ji ber vê yekê jî navê Mele Şexmûs lê hate kirin.

Dema Cigerxwîn li gelek cihên başûr û rojhilatê Kurdistanê xwendina xwe ya medrese didomand, wî êş û azarên gelê Kurd ji nêzîk ve dîtin û navê Cigerxwîn li xwe kir. Jiyana Kurdan ya sext û zor û zehmetiyên jiyana wî bi xwe ew xistine nava nakokiyên hundirîn.

Cigerxwîn ji sala 1924’an û pê de dest bi nivîsandina helbestan kir. Piştî têkçûna serhildana Şex Saîd, hestên neteweyî yên Cigerxwîn gurrbûn û ew bû endamê rêxistina Xoybûn ya ku ji aliyê rewşenbîrên Kurd ku penaberî Sûriyê bûbûn hatibû damezirandin. Wî di 24 saliya xwe de dest bi nivîsandina helbestan di kovara Hawar de kir. Dilnermiya wî û mirovaniya wî û xwendina wî ya medresê bûn sedema wan berhemên wî yên ku bîna berhemên wêjeya klasîka Kurd jê tê:

Piştî demeke kurt Cigerxwîn berê xwe da civata feodal û paşverû. Wî di helbestên xwe de bi tundî xwudkarên feodal û olî rexne kirin. Li gor wî sedema bêbextî û êşa karker û gundiyên Kurd ev hêz bûn û di heman demê de wa rê li azadî û serxwebûna gelê Kurd jî girtibûn. Ronak kirina gelê Kurd di derbarê rewşa civakî û parvekirina hêzan de di civakê de ji bo Cigerxwîn berî hertiştî dihat, ji ber vê yekê jî helbestên Seydayê mezin di destpêkê de li hemberî hêzdarên olî, şêx û mela bûn:

Cigerxwîn bi dil û can hewl dida piştgêriya têkoşîna azadiya gelê Kurd bike. Wek mînak di dema muxtariya sala 1961’ê li başûrê Kurdistanê wî li zanîngeha Bexdayê beşa Kurdiya Jorîn saz kir û ji bilî vê wî bernameya çanda Kurd di radyoya Bexdayê de amade dikir. Ji sala 1959’an heta sala 1963’an Cegerxwîn li Bexdayê dima. Ji bilî helbestên siyasî (neteweyî û sosyalîst) wî helbestên li ser evînê jî dinivîsîn, ku pirê caran êş û jana evînê tanîn ziman, herwiha carcaran behsa xweşî û şahiya evînê jî dikirin.

Gelek stranbêjên Kurd Helbestên wî ji bo stranên xwe bi kar anîn. Heşt dîwanên Cigerxwîn yên helbestan hatine weşandin, herwiha wî pirtûka bi navê “Tarîxa Kurdistanê”, ferhengeke zimanê Kurdî û pirtûkên li ser folklora Kurdî. Bi kar û barê xwe û bi berhemên xwe Cigerxwîn di ronakkirina girseyên li Kurdistanê de rolêkî gelekî mezin leyistiye. Mirov dikare wî mîna nîşaneke neteweyî bibîne.

Cigerxwîn parabêtir jiyana xwe li Qamişlo borand, lê paşê mecbûr ma ku dev ji welatê xwe berde û here Stockholmê. Li Stockholmê di 22yê êlûna/ kewçêrê sala 1984’an de diçê ser dilovaniya xwe. Cigerxwîn li hewşa mala xwe ya li Qamişloyê bi tevlîbûna dehhezaran Kurdên heskiriyê helbestên wî hate bi cih kirin.

Pirtûka bi navê Têkoşîn, jiyan û berhemdariya Cegerxwîn, biboneya sedemîn salvegera jidayîkbûna helbestvanê mezin, ji hêla rojnameger Davut Özalp ve hatiye amadekirin.

Ji bo 100’emîn salvegera jidayîkbûna Cegerxwîn weşanên Avesta helbestên wî ji nû ve weşand.

Berhemên Wî

Helbest

Deh Dîwan Nivîsandine

  1. Prîsk û Pêtî(Agir û Pirûsk), 1945 Şam
  2. Sewra Azadî, 1954 Şam
  3. Kîme Ez? 1973 Beyrûd
  4. Ronak, Weşanên Roja Nû, 1980 Stockholm
  5. Zend-Avista, Weşanên Roja Nû, 1981 Stockholm
  6. Sefeq, Weşanên Roja Nû 1982 Stockholm
  7. Hêvî, Weşanên Roja Nû 1983 Stockholm
  8. Astî, Weşanxana Kurdistan, 1985 Stockholm
  9. Salar û Midya
  10. Şerefnameya Menzûm

Ziman û Ferheng

  • Destûra Zimanê kurdî, 1961 Bexda
  • Ferheng, perçê yekem,1962 Bexda
  • Ferheng, perçê diwem,1962 Bexda
  • Rêzimana Kurdî
  • Ferhenga Kurdî

Çîrok

  • Cim û Gulperî
  • Reşoyê Darê

Li ser dîrok û folklorê nivîsên wî hene

  • Folklora Kurdî
  • Tarîxa Kurdistan

Şexmûsê Hesarê, Mela şexmûs Helbestvan Çîroknûs û ronakbîr e. Helbestwanê Neteweyî ye.

Gazinda xanî di dwra wî de heye! Kowî dewleteke neteweyî dixwazê.

Berdevkê Miletê xwe ye. Helbestvanê neteweyî ye. Li gorî dewra xwe difikire. Fikren wî modern in.

Helbestvanê Neteweyî: Heger kesek li ser navê miletekî helbestan binivîsêne hewceye helbestên wî awayekî neteweyî reng bigire.

 

Di helbestên Cîgerxwîn de 2 temsîl hene.

EW

Şerîf û Dewlemend

Nivîşkê Teze

Ji bexçe(Welat) Diçinin

Xwedî

EM

Xulam û Feqîr

Rûnê Genî

Bexçevan

Dergevan

Kurdê ku bûye hevkarê biyaniyan.

Di helbestên wî de şiyarkirin heye. Şiyarkirin di helbestên wî de tê dubarekirin.

Serê hişkê ji kevir./Tê şikandin bi bivir

 

Di helbestên Cîgerxwîn de Ji bo dîrokê 2(duh û îro) rengên ku derketine holê

DUH

Xweş

Wextê Xurtemêriyê

(Rûstem û Selehaddîn)

ÎRO

Xerap

Wextê Qelsemêriyê

(Hevkarî û tevkarî)

 

Rexneya helbesta neteweyî hewceyî çareserîyê ye.

Çereserî
Newroza Duyem

Sorpel û Gurcik hesina berê

Lehiya Sor

Proleterya(NAsnameyeke neteweyî û çînî ye.)

Moderinbûna wî li ser neteweyîtiyê pêk tê.

Çîrokên wî fablkî ne.(Fabl û alogorîk in.)

Ziman sadeye Qafiye ritmek heye

Di dema wî de li dinya û suriyeyê Sosyalîzîm zindî ye.

 

Celadet Alî Bedirxan – Wikipedia

Celadet Alî Bedirxan (z. 26’ê avrêlê 1893, Stenbol – m. 15’ê tîrmehê 1951, Hêcanê/Şam) siyasetmedar, rojnamevan û zimanzanê kurd bû. Celadet kurê Emîn Alî Bedirxan û Senîha Xanimê ye.

Jiyangerî

Celadet yek ji lawên malbata mezin a kurdan Malbata Bedirxaniyan bû. Ew wekî pêşengê nivîsîna kurdî bi tîpên latînî tê nasîn. Di warê lêkolînên li ser zimanê kurdî de gelek xebitiye û li surgûn û nefiyê kovarên Hawar û Ronahî weşandiye. Xebatên Celadet bûn bingeha edebiyata Kurmancî ya hemdem. Di jiyana xwe ya siyasî da, Celadet beşdarî gelek çalakiyên neteweperwerane bû, ew endamê Xoybûnê û yek ji damezrînerên wê bû. Piştî şerê Bedirxaniyan dijberî Sultan Ebdilhemîdî, tevî malbata xwe ber bi Yemenê ve hate surgûn kirin. Piştî ku tevgera rizgarîxwaza Tirk bi serokayetiya Mistefa Kemal Ataturk bi serkeft, mafên Kurdan hatin berbendkirin, di vê demê da fermana bidarvekirina Emîn Alî Bedirxan û her sê lawên wî derket. Emîn û lawên xwe Sureya çûn Misrê, Kamûran û Celadet jî çûn Almanyayê. Wan li wir dest bi xwendina bilind kir. Celadetî xwendina bilind qedand û bawernameya doktoraya Hiqûqê wergirt. Li sala 1930ê, ew hat bajarê Şamê û dest bi xebata niştimanî kir. Di nav xebata Xoybûnê da endamekî pêşeng bû, ew yek ji beşdar û alîkarên Serhildana Agirî bû.

Ji bilî zimanê kurdî Mîr Celadet bi van zimanan jî dizanibû: Ingilîzî, Fransî, Almanî, Tirkî, Farisî, Erebî, Yunanî. Kovarên Ronahî û Hawar bi sernivîskariya wî derdiketin.

Nifşa sêyem a Malbata Bedirxaniyan di serê sedsala 20ê da bi Celadet, Kamûran û Rewşen Bedirxan ve destpêdike û xeleka vê malbata serhildêr ya dawiyê ye. Bêguman di xeleka dawin a Bedirxaniyan da Celadet Bedirxan cîhê heri giring digre. Celadet Alî Bedirxan an jî bi navekê din Mîr Celadet li 26ê Nîsana sala 1893ê li Stenbolê hate dinyayê. Bavê wî siyasetmedar û rewşenbîrê navdar Emîn Alî Bedirxan e ku ew jî yek ji kurên Mîr Bedirxan e.

Dema Celadet ji dayik bû, malbata wî li Stenbolê li sirgûnê bû. Dayika wî Senîha Xanim Çerkez e. Bavê wî Emîn Elî Mufetişê Dadgeha Stenbolê bû. Her wiha, wî wan salan di nav tevgera Kurdan da jî cihekê giring digirt.

Ji ber ku Osmaniyan qedexe kiribûn ku malbata Bedirxanî biçin Kurdistanê, Emîn Elî ji bo gihandina zarokên xwe bi çand û zimanê Kurdî ji Kurdistanê çîrokbêj dengbêj û mamostayên ziman û qerwaşan dianîn. Yek ji wan nivîskaran jî Helbestvanê navdarê Kurd Hecî Qadirê Koyî bû ku ew mamosteyê serekiyê zarokên Emîn Elî Bedirxan bû.

Celadet tevî xuşk û birayên xwe yên din li ber destê wan mezin bû. Her wiha Bedirxanî ji Stenbolê bi malbatên li sirgûnê yên wekî Şemzînî, Babanî û Cemilpaşayan re jî hevalbendî dikir.

Osmaniyan li malbata Bedirxan gumanan dikirin. Lewma karê fermî didan ber wan û her tim cihê wan diguherandin. Celadet di zaroktiya xwe de tevî bavê xwe di van sirgûnan da derbas kir û li bajarên wekî Stenbol, Isparta, Edirne, Konya, Aqqa, Nahlûs û Selanikê geriya.

Di 18 saliya xwe da Celadet li Stenbolê dest bi dibistana Medresaya Harbiyê dike. Di salên Şerê cihanî yê yekê da ew wekî mamosteyê gihanidina zabitan xebitî û di ser da li eniya Qefqasê li dijî Rûsan şer kir.

Piştî ku di encama şer da Imparatoriya Osmanî têkçû, û di nav welatparêzên Kurd da pêvajoya rêxistinê destpêkir, Celadet li Stenbolê ket nav karên siyasî û bû yek ji hîmdarên Komela Vêkxistina Civaka Kurd. Ew li pey derfeta damezrandina dewleteka Kurdî bûn.

Piştî şer dewletên serkeftî yên wekî Brîtanyayê li Kurdistanê ketin hin hewldanan. Celadet li sala 1919ê tevî birayê xwe Kamûran û Ekrem Cemîl Paşa û Faîq Tewfq çû Kurdistanê. Li cem wan Zabitên Siyasî yên Brîtanî Major Noel jî hebû. Armanca wan amadekariyên Peymana Sewrê bû.

Kemalîstan ku ji gera Celadet û hevalên wî haydar bûn suwar şandin ser wan û ew mecbûr kirin bizivirin. Celadet di vê gera xwe da heta Meletiyê li Kurdistanê geriya û li ser rewşa welat serwext bû.

Di encamê da, li Sewrê, di bin çavdêriya berdevkê Kurdan Şerîf Paşa, hin mafên netewî hatin nîşankirin. Celadet di vê gera xwe ya Kurdistanê da di nav eşîran da gelek metelok, peyv û çîrok jî kom kirin. Li sala l922ê, dema Kemalîst hatin ser hukmî û Stenbol bidestxist, ji bo serokên Kurdan ku di nav wan da Bedirxanî jî hebûn, fermana mirinê derçû. Li ser vê yekê, Celadet tevî birayên xwe Kamûran, Safter Tewfîq û birazayê xwe Heqî ve li sala 1923ê berê xwe da Almanyayê û li wir dest bi xwendina li zaningehê kir. Li sala 1925an, dema li bakûrê Kurdistanê serhildana Şêx Seîdê Pîranî destpêkir, Celadet ji bo tevlîbûna serhildanê bi dizî hate Kurdistanê. Lê heta ku ew giha welat serhildan hatibû şikestin. Ew careka din bi alîkariya eşîrên koçer ji Kurdistanê derket û zivirî Almanyayê.

Di vê navberê da, birayê wî yê biçûk Safter li Almanyayê ji ber nexweşiyê mir. Birayê wî yê din Tewfiq jî zivirî Tirkiyê û li wir bi zora Kemalistan paşnavê xwe kir Çinar û ket xizmeta Tirkan. Vasif Çinar birazayê Mîr Bedirxanî jî di vê demê da ji aliyê Mistefa Kemalî ve wekî wezirê perwerdeyê hatibû wezîfedarkirin. Vasif Çinar ji malbata Bedirxanî hatiye derxistin.

Kamûran piştî hatina Celadetî li Almanyayê ma û doktoraya xwe ya hiqûqê bi dawî kir.

Mîr Celadet piştî dawîkirina zanîngeha hiqûqê bêyî ku doktoraya xwe temam bike hate Qahîre ya Misrê. Bavê wî Emin Elî li ser doşega mirinê bû. Piştî mirina bavê xwe çû Beyrûtê û li wir bicîh bû. Di van rojan da, li Sûriyê û Beyrûtê gelek rewşenbîrên Kurd civiyabûn. Kemalîstan pistî serhildana Şêx Seîd careka din berê xwe dabû rewşenbîrên Kurdan. Yên ku ji ber kêra wan filitîbûn, berê xwe dabûn binxetê.

Celadet piştî ku hate Beyrûtê ket nava tevgera welatparêzên Kurd. Di vê navberê da, hewldanên damezrandina rêxistineka neteweyî jî destpêkiribû.

Piştî tevlîbûna Celadet, li 5ê Îlona sala 1927an li Lubnanê li bajarê Bêhemdûnê kongreya damezrandina Xoybûnê pêkanî. Di nav damezrênerên Xoybûnê da ji bilî Celadetî rewşenbîrên wekî Dr. Nurî Dêrsimî, Qedrî Can, Dr. Nuredîn Zaza, Memdûh Selîm Wanlî, Hemze Bêgê Muksî, Ekrem û Qedrî Cemîl Paşa û serekên herêmî yên wekî Haco Axa, Emînê Perîxanê, Mistefa Şahin Begê Berazî, Bedredinê Hebizbinî û gelekên din jî hebûn.

Yek ji biryarên Xoybûnê ew bû ku ew ji bo piştgiriya serhildana Araratê li herêma sinorê binxetê têkevin nav hewldanên leşkerî.

Bi vê armancê Celadet tevî Haco Axa û Resûl Axayê Miheme li herêma Torê tevî suwarên Kurd êriş birin ser qereqolên Tirkan.

Lê ji ber ku ew negihiştin armancên xwe, Celadet berê xwe da Çiyayê Araratê û tevî serhildêrên Serhedê bû. Li dûmahiyê, ev serhildan jî têkçû û wî tevî Ihsan Nûrî Paşayî xwe avêt Îranê.

Li Tehranê Şahê Îranê Mehmed Reza Pehlewî xwest wî bi hin bertîlan ji tevgera Kurdan dûr bike û li devereka cîhanê jê ra konsolosiya Îranê pêşniyaz kir. Ji ber ku Celadet ew daxwaza Şah qebûl nekir, ew her wê demê ji Iranê hate derxistin. Piştî Îranê, Celadet demekê li Başûrê Kurdistanê û li Bexdayê ma. Lê Inglîzan nexwest ew li Îraqê bimîne û rê li wî tengkir. Ew careka din jî bi neçarî zivirî Sûriyê û li Kurdistana rojava xebata xwe meşand.

Li wir tevî endamên malbata Cemil paşayan, Hemzeyê Muksî û Haco Axa bi navê Civata Alikariya Kurdên Belengaz komeleyek damezrand. Armanca wan ew bû alikariya Kurdên ku ji bakûr revîbûn bikin. Sûriyê wê demê di bin dagirkeriya Fransayê da bû û têkiliyên Fransî û Kemalîstan baş bûn. Ji ber zixtên Tirkan, Fransiyan jî nedixwest ew li Kurdistanê bimîne. Li Tebaxa sala 1930ê tevî rewşenbîr û serhildêrên Kurd ên din bi zorê li Şamê hate bicîhkirin.

Xebatên siyasî ên bêencam û dorpêçana dewletên serdest berê Celadetî dabû rêyeka din. Rewşa herêmê jî êdî dest nedida ku Kurd ji bo hevkariyê dewleteka alîgir bibînin an jî serhildaneka neteweyî birêbixin. Hin sedemên din jî ku Celadet her bi rewşeka nû ve dehf dabûn, rewşa navxweyî ya Kurdan bû. Di nav Kurdan da xwendin û nivisandin û karê rewşenbirî gelek kêm bû. Li dûmahiyê, ew gehişt bû wê baweriyê ku ji bo şiyarkirina Kurdan divê karê rewşenbîrî bike û biryara xwe da.

Li rojên sirgûniya Şamê Celadet dest bi karê zimanzanî û afirandina elfûbêyeka Kurdî kir. Celadet ji bilî Kurdî bi zimanên Tirkî, Erebî, Farisî, Frensî, Rûsî, Yûnanî, Almanî û Ingîlîzî zanibû. Li gor fikra Celadet, ew li encama muqayeseya gelek ziman û elfûbêyan gihişt hindê ku elfabeya Latînî dikaribû berî li nivîsîna Kurdî vebike. Ji xwe ew ji sala 1919ê ve xwedî vê baweriyê bû û li Almanyayê li ser etîmolojiyê jî xebitîbû.

Helbet, ji bo pêkanîna raman û îdealên xwe kovarek ji wî ra lazim bû. Li sala 1931ê ji dewleta Fransî destûr girt ku li Sûriyê kovarekê derbixe.

Piştî amadekariyan, li 15ê Gulana 1932ê hejmara yekê ya Hawarê gihand xwendevanan. Armanca Mîr Celadet ewe bu ku alfebeya Kurdî latînî bi vê kovarê li seranserê Kurdistanê belav bike. Mîr Celadet li kovara Hawarê de jî diyar kiriye ku ji bo yekxistina alfabeya kurdî çendîn name ji bo Tewfîq Wehbî nivîsandine, lê mixabin tu bersîv wernegirtiye. Ji ber wê yekê jî li kovara Hawarê de dest bi nivîsandina zaravayê Soranî (latînî) kiriye.

Her li wê salê kitêba xwe ya gramerê a bi navê Rêzimana Elfabê ya Kurdî çap kir.

Celadet Bedirxan li Şamê di rewşeka nebaş da dijiya. Kemalistan li Tirkiyê dest dabû ser hemî mal û mulkê malbata wan. Celadet ji ber sedemên aborî mecbûr ma ku mamostetiya zimanê Fransî û parêzeriyê bike.

Ew li kolana Salihiye di odeyekê da dima. Ev ode navenda Hawarê, mêvanxane û cihê razanê jî bû. Çavên wî li bendê bûn ku careka din derfetekê bibîne ku bikare biçe Kurdistanê. Lê piştî ku serhildana Malbata Eliyê Yûnis jî hate tefandin, wî fahmkir ku di paşeroja nêz da ew derfet çênabe.

Ji bo vê yekê wî biryara zewacê girt û li sala 1935an li Şamê bi dotmama xwe Rewşen Xanimê ra zewicî. Rewşen xanimê wê demê mamosteyî dikir.

Di zewaca wan da bi navên Cemşîd û Sînemxan du zarokên wan çêbûn. Her wiha, kurekê wan bi navê Safter jî hîn di yeksaliya xwe da miribû. Keça Rewşenxanê ya ji şûyê (mêrê) wê yê yekê bi navê Useyma bû li ba wan dima. Ji zarokên Celadet, Cemşîd li Almanyayê doktorî xwend û li sala 1999ê çû ser dilovaniya xwe. Ji Cemşîd kurek û keçek bi navên Kurd û Evîn hene. Kurd li Almanyayê doktorî qedandiye û niha jî li wir karê xwe didomîne. Evîn jî çalakvaneka civakiye û ew jî niha li Almanyayê dijî.

Her wiha, keça wan Sînemxan niha tevî malbata xwe li Hewlêra paytexta Herêma Kurdistanê dijî. Sînemxan li gel nivîskar û endezyarê neftê Salah Sadallah(Nivîskarekî Kurde û nêzîkî 25 berhemên wî hene) jiyana hevjîniyê pêkaniye û wê jî du zarokên bi Navê Dilnaz û Azad heye. Dilnaz li Zanîngeha Sorbuna Fransa beşa wergeriyê qedandiye û niha jî li gel zarokên xwe (Ciwan, Mîro, Alan) li Parîsê dijî. Azad Endezyarê Elektrikêye û wî jî kurek bi navê Alan heye. Ew jî niha li Qatarê dijî. Sînemxan Bedirxan hewl dide hemû berhemên Bedirxaniyan kom bike û ji nû ve çap bike. Heta niha nêzîkî bîst û pênc berhemên Bedirxaniyan û berhemên hevjîna xwe Salah Sadallah çap kiriye. Niha bernameya wê ya herî girîng amadekirina Ansiklopediya Bedirxan e ku îsal 15.05.2011 li roja derxistina kovara Hawarê amadekariyên Ansîklopediya Bedirxan hate ragihandin. Armanca vê Ansîklopediyayê ewe ku hemû berhemên Bedirxaniyan li nav vê ansîklopediyayê kom bike û pêşkêşî xwendevanên Kurdî bike. Useyma jî niha tevî malbata xwe(sê keç Şîrîn, Nesrîn, Ruşen) li Beyruta Lubnanê dijîn.

Bi destpêka Şerê Cîhanî zextên siyasiyên li ser rewşenbîrên Kurd li Sûriyê careka din destpêkir. Dewleta Fransî di nav salên 1943ê û 46ê da bi zorê rûniştina li Şamê li ser Celadet ferzkir. Qedexe bû ku ew ji Şamê derbikeve. Ev bi zorê rûniştina li Şamê ji aliyê rejîma Sûriyê ve jî heta 1948ê hate domandin. Piştî destpêka Şerê Cîhanî yê Duyêm Celadet dest bi karên rojnamevaniyê kir û li sala 1942an li Şamê Kovara Ronahî weşand.

Pênç hejmarên Ronahiyê yên pêşîn li ser nûçeyên Şerê cîhanî bûn. Di demên paşîn da jî êdi Ronahî kovareka xwerû Kurdî bû û bi nivîsên li ser ziman, wêje û çanda Kurdî hatibû xemilandin. Piştî ku li sala 1943an Hawar hate rawestandin jî, Mîr Celadet giranî da ser Ronahiyê.

Hingê birayê wî, Kamûran, jî li Lubnanê kovareka Kurdî-Fransî bi navê Roja Nû derdixist. Serpêhatiya_kovara Ronahî jî heta sala 1945 ê ajot.

Mîr Celadet di jiyana xwe ya rewşenbîrî da ji bilî xebatên kovar derxistinê gelek kitêb jî nivîsîn. Her wiha, ji bilî kovarên ku wî derdixistin, di gelek kovarên Kurdî û yên zimanên din da jî nivîsiye. Ji ber tengasiyên aborî, Mîr Celadet li sala 1950ê li gundê Hecanê, ku nêzî Şamê bû, dest bi karê çandinê kir. Ji bo debara malbata xwe, ew mecbûr mabû karekî wiha bike.

Her çende gelek hevalên wî yên dewlemend hebûn û wan dixwest alîkariya wî bikin jî, wî alîkarî qebûl nedikir. Li Gundê Hecanê ji bo avdana pembûyê zeviyên ku diajot bîreka mezin kola. Di nameyên ku ji malbata xwe ra dinivisîne navê wê bîrê danîbû Bîra Qederê.

Mîr Celadet li 15’ê Tîrmeha sala 1951ê li gundê Hêcanê nêzîkî Şamê çû ser dilovaniya Xwedê û termê wî li kêleka bapîrê wî, Mîr Bedirxanî, li Goristana Mewlana Xalidê Nexşebendî li taxa Kurdan li Şamê hate veşartin.

Di van salên dawî de hinek nûçe derdikevin ku qaşo Celadet Bedirxan ji aliyê dezgehê hewalgiriya(îstîxbarata) dewleta Suriye ve hatiye kuştin. Lê belê heta niha tu belgeyek di vî derbarî de tûneye û zarokên Mîr Celadet (Sînemxan û Useyma Bedirxan) jî di vî derbarî de didin zanîn ku ev nûçe bê bingehe û ji gote gotan pêkhatiye.

Berhem

  • Elifba Kurdî
  • Rêzimana Kurdî
  • Rûpelên Elfabê
  • Ferhenga Kurdî
  • Rêzimana Elifbaya kurdî
  • Dîbaca nimêjên îzêdiyan

15.06.2014 – http://ku.wikipedia.org/wiki/Celadet_Al%C3%AE_Bedirxan

Cigerxwin

Asıl adı Şehmuz olan Cigerxwin, 1903’te Mardin’in Gercüş kasabası Hesarê köyünde doğdu. Ailece 1914 yılında Kamışlı’ya bağlı Amud nahiyesine göçtüler. Savaş sonrasında Suriye sınırları içinde kaldılar ve tekrar köylerine dönmediler. Küçük yaşlarda çobanlık ve ırgatlık yaptı. Toprak ağaları ve beyleri iyi tanıdı.

Halktan diğer insanlar gibi okul yüzü görmedi.

18 yaşında Diyarbakır’a geldi. Dini eğitimi veren şeyhlerin yanına gitti. 15 yıllık eğitimi 8 yılda tamamladı. Eğitim gördüğü her yerde Kürt halkının acı ıstıraplarını gördü. Medresede olduğu dönem Kürt kültür ve edebiyatını öğrendi, yazılı klasikleri tanıdı.

1928 yılında Kürtçe şiirler yazmaya başladı. 1925 Şeyh Said İsyanı’na katıldı, isyandan sonra bir grup Kürt aydın ve yurtseverle Suriye’ye gitti. 1937’de XOYBUN adında kurulan örgüt içinde yer aldı. Hawar dergisinde Cigerxwin isimiyle şiirler yazdı.

1949 yılında bir toplantıda komünistlerle tanıştı. Komünistlerle sıkı ilişki içinde çalışarak, 1957 yılına kadar Cizre İçin Barış Komitesi Başkanlığı’nı yaptı. Bu yıllarda Suriye Kürdistan Demokrasi Partisi’ne katıldı. Cigerxwin yaşamının sonuna kadar Suriye Kürdistan Demokrat Partisi Merkez Komitesi Üyesi olarak kaldı. 1961 yılında Irak’taki ulusal harekete yardım etti. Burada parti kadrolarını eğitti ve Kürdistan Akademisi’nde dersler verdi. Güney hareketi yenilince geri Suriye’ye döndü.

1973 yılında Suriye’nin baskısı karşısında Beyrut’a geçti ve tutuklanmaktan kurtuldu. 1979 yılında Stockholm’a geçti ve çalışmalarını burada sürdürdü.

Cigerxwin, İkinci Dünya Savaşı’ndan sonraki şiirlerinde Kürt işçi ve köylülerin Kürt burjuvalarına ve toprak ağalarına karşı verdiği mücadeleyi işledi. Bu şiirlerindeki devrimci öz, bütün ülkenin işçilerinin mücadelesini yansıtıyordu. Cigerxwin’in birçok romanı ve şiir kitabının yanı sıra araştırma kitapları da vardır. Kürtçe sözlük hazırlayan Cigerxwin’in 16 tane Kürtçe eseri vardır.

Sosyalist, araştırmacı ve şair olan Cigerxwin, 22 Ekim 1984’te Stockholm’da vefat etti.

Kîme Ez?

Kîme ez?
Kurdê Kurdistan
Tev şoreş û volqan
Tev dînamêt im
Agir û pet im
Sor im wek etûn
Agir giha qepsûn
Gava biteqim
Dinya dihejî
Ev pêt û agir
Dijmin dikujî
Kîme ez?

Ez im rojhilat
Tev birc û ketat
Tev bajar û gund
Tev zmar û lat
Ji destê dijmin:
Dijminê xwînxwar
Xurt û koledar
Ji rom, ji fireng
Di rojên pir teng
Bi kuştin û ceng
Parast, parast
Parast min ev rojhilat
Kîme ez?

Rojhilatê nêzik
Rojhilatê navî
Ev bajar û gund
Ev bej û avî
Ket bin destê min
Pî da ser dijmin
Min bi ceng û şer
Zanîn û hiner
Pişta wî şikand
Serî lê gerand
Ez bûm padîşah
Xurt û serbilînd
Ketm destê min ta sînorê
Hind Kîme ez?
Kîme ez?

Kurdê serf iraz
Dijminê dijmin
Dostê haştîxwaz
Ez xweş mirov im
Ne hirç û hov im
Lê çibkim bê şer
Dijmm naçî der
Bav û kalê mm
Dijîn tev serbest
Naxwazim. bijîm
Te ebed bindest
Kîme ez?

Divê ez derxim
Dijminê xwînxar
Şahê efyûnkêş
Jontirkê dijwar
Serbest bijîm ez
Wek hevçaxê xwe
Dilxweş bîxum ez
Rez û baxê xwe
Çekan hilgirim derkevim meydan
Rêçek nû çêkim ji boyî însan
Kîme ez?

Ez im ê şikand leşkerê Rêşar
Min bi xwîna xwe parastî ev war
Di sînga dijmin ez bûme kelem
Xwe dan ber siya min Turk û Ecem
Li ser serê min
Sinbil û kulah
Serê hespê min
Digirt Padîşah
Ez im ew gernas
Ew Selahidîn
Bipirs ji dimyat
Bipirs ji Hetîn
Kîme ez?

Ez im Erdeşîr
Ew Noşîrewan
Kesrayê mezin
Bi tac û eywan
Dostê kevnare
Ko bûne dijmin
Ser ditewandin
Ber agirê min
Ez im ew qelaş xurt û pehlewan
Xerac min distan ji Hind û Yewnan
Kîme ez?

Ez im gernas ez im ev mêrxas
Belê ez im Kurd
Yro ez mame
Bindest û zigurd
Ew tac û eywan
Tev çûn û rizîn
Dijmin nav û deng
Tev ji min dizîn
Xistin laşê min mîkrobên teres
Ta bûm perîşan bê nav û nekes
Kîme ez?

Ez im ew kurdê serhişk û hesin
Yro jî dijmin ji min ditirsin
Bîna barûdê
Kete pozê min
Dixwazim hawîr
Biteqim ji bin
Dîsa wek mêra
Bikevin çîya
Naxwazim bimrim
Dixwazim bigrim
Kurdistana xwe
Axa mîdîya
Kîme ez?

Kawey hesinker bav û kalê min
Perçiqand serê Zehakê dijmin
Ji gerdana kurd
Wî şikand zencîr
Serê me parast
Ji birîn û şûr
Roja hat kuştin xwînmijê dilsoz
Goya dibêjin: – Ew roj e nûroz
Zivistan diçî
Ew rojên ne xweş
Parêz dibî kurd
Ji dêwê zergeş
Wesan dibêjî Zerdeştê rêzan
Ehreman dişkê Hirmiz tê meydan
Kîme ez?

Ez im ê çêkir ev cejn û nûroz
Divê bistênim
Wilo nemênim
Bigrim tol û doz
Fermandar bim ez
Li ser Kurdistan
Bo min bimênin
Ev bax û bustan
Ev şax û ev deşt
Rez û şînahî
Bigrim destê xwe
Dil xoş û şahî
Zana û xwenda
Dezgevanên xurt
Vî warî bigrin
Bikin ronahî
Kîme ez? .

Ez im Kardox, Xaldêwê kevnar
Ez im ew Mîtan, Nayrî û Sobar
Ez im ew Lolo
Kardok – û Kudî
Ez im Mad û Goş
Horî û Gudî
Ez im Kurmanc û Kelhor, Lor û Gor
Ez im, ez Kurd im, lî jêr û jor
Çend hezar sal in
Kurdistana min
Perçe perçe ma
Bindestê dijmin
Kîme ez?

Iro ji Lor û Kelhor û Kurmanc
Ji dest xwe berdan ew text û ew tac
Bûne Olperest
Bi tizbî û xişt
Ta dijmin şikand
Li me ser û pişt
Me dan bin lingan dewlet û hebûn
Bûn dijminê hev perçe, perçe bûn
Ta ko Kurdistan
Ta ko Kurdistan
Jar û perîşan
Kete bin destan
Kîme ez?

Ez im ev milet ez im ejdeha
Ji xewa dîlî şîyar bûm niha
Dixwazim wek mêr
Dixwazim wek şêr
Serê xve hildim
Çi ser bilind im
Bi cîhan carek
Ez bidim zanîn
Rêçika Markîs
Rêçika Lenîn
Kurê Guhderz û Ferhad û Rustem
Kurê Salar û Şêrgoh û Deysem
Bejin bilind im
Wek Dêw bilind im
Ez dest dirêj im
Serbest dibêjim
Dixwazım bi lez
Gavan bavêjim
Kîme ez?

Ne xwînxwar im ez haştî xwaz im ez
Serdarê me ye gernas û nebez
Em şer naxvvazin
Divên wekhevî
Em paşve naçin
Dijmin direvî
Ji bo mirovan em tev dost û yar
Bijî Kurdistan bimrî koledar
Kîme ez?

Cigerxwîn

şiirlerini için tıklayınız; http://www.antoloji.com/siir/sair/sair.asp?sair=1248

Var Oluşuyla Yarattığı Her Şey Roni Mina Evinec,Göçüşüyle Şimdi Her Şey Tari Mina Mirine….

“Benim yazarlığım farklıdır, benim konumumu öteki yazarlarla karıştırmamak lazım. Türkiye’de benim durumumda olan bir tek yazar bile yoktur. Ben yasak bir dilde yazıyorum. Ve bu benim yazdığım her türlü sözcüğe yansıyor. Ben o ruh haliyle yazıyorum. Ben bu dili 18 yaşında cezaevinde öğrendim. Musa Anter bana öğretti. Ve bin bir güçlükle bir edebiyat dili kurdum.

Bir yazarın sahip olması gereken, yazarlığın sürdürülebilmesi için zorunlu olan hiçbir şeye sahip olmayan biriyim. Ne benim devletim oldu, ne kütüphanelerim, ne üniversitelerim, ne iletişim kanallarım, medyam oldu ne de okuyucularım. Bütün bunları yaratmak gerekiyordu.

Bir Türk yazarı “ben roman yazacağım” dediğinde kurulmuş bir dil var, o dilin olgunlaşmış bir edebiyat dünyası var. Medyası, üniversitesi, okuru, bir derneği, binlerce kitap, binlerce yazar, binlerce edebi ses var. Yapması gereken tek şey kendine ait bir ses. Ben bunların hepsinden mahrumum.

Ama ben kendimi herkesten fazla güçlü de hissediyorum. bunun nedeni de benim okuyucum. Ben okuyucumu çok seviyorum. Onu çok takdir ediyorum, ona çok saygı gösteriyorum.

Ben, ruhu zedelenmiş, sesi kısılmış, kendisini ifade etmekte çok güçlük çeken insanların yazarıyım. Onlar da bana karşı çok büyük bir coşku görüyorum. Dünyada hiçbir yazarın buna nasip olacağını zannetmiyorum.

Dünyanın en mutlu yazarı benim, artık ölsem de gam yemem.”

/ Mehmed Uzun

Destana Egîdekî (Kendi Notlarıyla İsminin Hikayesi)

“İsmim Mehmed. Soyadım uzun. Doğum tarihim 01.01.1953. Herkes beni böyle biliyor… Ama bunların hiçbiri gerçek değil; ismim Mehmed değil, soyadım Uzun değil, doğum tarihim bu rakamlar değil.

Mehmed Uzun ne yazık ki, dünya edebiyatında sıkça görülen, özellikle totaliter rejimlerin baskı, yasak ve sansürlerinden kendilerini korumak için yazar ve aydınların ister istemez başvurdukları türden bir müstear isim de değil…

Bu tür müstear isimlere öteden beri alışkınım, doğduğum ve büyüdüğüm yörelerde herkesin birden fazla hayatı vardı ve bu hayatların birçoğu gizliydi. Gizli hayatların da kendine özgü kodları, isimleri vardı; neredeyse tüm Kürt yazarların ismi takmaydı… Ama Mehmed Uzun, böyle bir isim değil. Mehmed Uzun, aynı zamanda benim de, ancak ben’i esir almış bir ben.

Esas ismim yasak olduğu için Mehmed oldum. Esas soyadım yasak olduğu için uzun oldum. Bir insan olarak hiçbir değerim olmadığı, sadece ehlileştirilmesi gereken bir sürünün mensubu olarak görüldüğüm için de, en rahat şekliyle, künyeme 1.1.1953 yazıldı. …

Önadım Mehmed, dedemin ismi Heme’den geliyor… Heme, Meme, doğduğum yörelerde gündelik yaşamda en çok kullanılan isimlerden. Ama bu isim resmi hayatta yasak; bu ismi alamazsınız, bu isimle nüfus kaydı yaptıramazsınız, bu isimle hiçbir resmi kuruma başvuramazsınız…

Soyadım Uzun’a gelince, bu da yine dedemden geliyor… Biro dedemin dedesinin ismi. Direj de onun lakabı, yani uzun. Biroye Direj, yani Uzun Biro. Ama yine isimlere ilişkin yasalara göre hem Biro ‘türk örf ve adetlerine’ uygun değil hem de Direj Kürtçe olduğu için yasak. Bu nedenle resmi kurumlar tarafından Biro tamamıyla atılıyor, Direj de Türkçesiyle uzun haline getiriliyor. Bir hafızanın yok oluşu çoğu zaman böylesine dikkat çekmeyen küçük değişikliklerle gerçekleşiyor işte”

Kürtlerin Çehov’u Nûredîn Zaza

Nûredîn Zaza, Kürt edebiyatı ve politikası konusunda çok önemli işler yapmış bir şahsiyettir. Daha çocukluk yıllarında ülkesini terk etmek zorunda kalmış ve bütün bir ömür boyunca sürgünlük acısıyla kavrulmuştur. O da dönemin önemli kişilikleri Celadet Bedirhan, Memduh Selim Bey ve Hawar ekolünün diğer entelektüelleri ve aktivistleri gibi doğduğu topraklara duydukları özlemle aynı kaderi paylaşmış ve yurdundan uzak yerlerde ölmüşlerdir.

Nûredîn Zaza elbette yasaklardan, zorbalıklardan dolayı yurtsuzluğu bir tercihe dönüştürmek zorunda kalmıştır. Elazığ’ın Maden ilçesinde 1919 yılında doğmuş, daha sonra abisi Dr. Nafiz’le birlikte Suriye’ye kaçmış, yirmili yaşlarının başında ise ilk öykülerini Kürtçe olarak Hawar dergisinde yayınlamaya başlamıştır. İkinci Dünya Savaşı’nın patlak verdiği yıllardan sonra İsviçre’de Lozan Üniversitesi’nde yükseköğrenimini tamamlamıştır. Daha sonra ise Avrupa Kürt Öğrenci Derneği’ni kurmuş ve orada bir önde gelen aktivist olarak çalışmaya devam etmiştir. İlerleyen yıllarda Suriye’de bir parti kurmuş ve hemen sonrasında da tutuklanmıştır. Bu yıllardan sonra gerek Suriye’de gerekse Irak, Ürdün ve Lübnan’da sık sık tutuklanıp, hapis yatmıştır.

1969 yılında yeniden Lozan’a dönerek Kürt dili ve kültürü alanında önemli çalışmalara imza atmış, Paris’teki Kürt Enstitüsü’nde yer almış, ölmeden bir yıl önce de Ahmedê Xanî’nin (Hani) Mem û Zîn eserini Fransızcaya çevirmiştir. Türkçeye Bir Kürt Olarak Yaşamım olarak çevrilen eseri Avrupa’da çok ses getirmiş, ancak 1988 yılında kansere yakalanıp, doğduğu toprakları bir daha göremeden ölmüştür.

Nûredîn Zaza bütün bu aktivistliğinin ve siyasal kimliğinin yanında edebiyatı hiçbir zaman ikinci plana atmamış ve daha gençlik yıllarından itibaren öyküleriyle Hawar dergisinde görünmüştür.

Öyküleri 1995 yılında Fırat Cewerî tarafından derlenip bir araya getirildi ve çok iyi bir önsözle Keskesor adıyla Nûdem Yayınları arasından yayımlandı.

Yakın zamanda ise aynı öyküler bu defa Lis Yayınları’nca Gûlê adıyla yayımlandı.

Hatıraları ise, el yazmaları okunarak ilk defa Avesta Yayınları’nca geçtiğimiz günlerde Bîranîn adıyla okuyucuya sunuldu.

Diğer yandan Pêrî Yayınları ise yıllar önce onun Bir Kürt Olarak Yaşamım adlı eserini Türkçe yayımlamıştı.

Celadet Bedirhan, Nûredîn Zaza için Kürtlerin Çehov’u diyordu. Gerçekten de öyküleri okuduğunuzda bu isim sürekli kafanızda dönüp dolaşır. Öykülerin kısalığı, derdini iyi anlatması, kullandığı dilin basitliği ama çarpıcılığı ve şiirselliği, yazdığı döneme göre çok ilerde öyküler olması Nûredîn Zaza’yı bir öykücü olarak da çok önemli kılmaktadır. Kimi öyküler biyografik özellikler taşırken kimi öyküler Kürtlerin gündelik yaşamlarında karşılaştıkları zorlukları, özlemi, karşılıksız aşkları, törelerin acımasızlığını anlatır. Romantik başkaldırışlar ise bütün öykülerde kendini gösterir.

‘Sürgün her yerde yalnızdır’

Keskesor’daki bir öykü dışındaki bütün öyküler 1941-42 yılları arasında yani daha Nûredîn Zaza yirmi iki-yirmi üç yaşlarındayken yayımlanmıştır. (Yakın zamana kadar bile Kürt edebiyatı yoktur diyenlerin dikkatine. 1941-42 yıllarında Kürtçe yazılmış modern ve dünya standartlarında öykülerden söz ediyoruz!)

Nûredîn Zaza’nın ilk öyküsü Xurşîd (Hurşit) Hawar’ın 27. sayısında yer alır. Masalsı bir havada ilerleyen bu öykü Hurşit’in evlat sevgisinin giderek vatan sevgisine dönüşmesini çarpıcı bir anlatımla okuyucuya sunar. Yine aynı yılda yazılmış ve Kürtçeye bir uyarlama olan Derketî ise sürgünlüğün acısını, özlemini ve her yerde yalnızlığını, kırgınlığını vurgular. Bu bir öykü olmaktan öte bir denemedir. Ve bu denemenin anahtar cümlesi ise “Sürgün, her yerde yalnızdır”.

Gulê ise kuşkusuz Zaza’nın en çarpıcı öykülerinin başında gelir. Bu kısa öyküde kadının sorunlarından tutun da, kahramanlık imgelerine kadar, oradan feodalitenin çıkmazlarından bir eşkıyanın, günah çıkarıp ülkesini savunmaya karar vermesine kadar birçok dert öykü estetiği göz ardı edilmeden işlenir. Qoçoyê Pola nam salmış bir eşkıyadır. İşlediği birçok suç, boynunda asılı duran birçok günahı vardır. Ancak ülkesinin işgal edilmesi karşısında sessiz durmaz ve eşkıyalıktan vazgeçip köylüleri ayaklandırmaya başlar. Tam da burada Gulê girer devreye. Gulê zorla evlendirilmiş ve daha sonrasında ise kocasını öldürmüş, Qoço’ya olan aşkından dolayı onun peşi sıra dağ dağ dolaşmış, âşık bir kadındır. Ancak bütün köylüler ona kötü gözle bakmakta ve onu dışlamaktadır. Gulê de ülkesini savunmak istediğinde yine dışlanır, yine hakarete uğrar. Ancak kimsenin yapamadığını Gulê yapar ve düşman komutanını kadınlığını kullanarak öldürmeyi başarır. Fakat bunu bilmeyen ve ihanete uğradığını düşünen Qoço tarafından da öldürülür. Bu öykü her yönüyle alegoriktir. Bu kısa öyküdeki bütün kişiler ciddi bir kırılmadan sonra dönüşüme uğrarlar. Bu kırılmanın temel imgesi yurt sevgisidir. Qoço eşkıyalıktan önderliğe, Gulê kirlenmiş ve dışlanmış kadınlığından, kahramanlığa doğru evrilir.

Stêrk (Yıldız) öyküsü ise bir çobanın, ağasının kızına aşık olmasını ama bunu bir türlü dillendirememesini çobanın gözünden ve iç dünyasındaki çalkantılar ön plana konularak anlatılır. Stêrk oldukça başarılı gözlemlerin olduğu, çobanın dünyasının son derece iyi tasvir edildiği bir öyküdür.

Kitaba adını veren Keskesor (Gökkuşağı) öyküsü ise Nûredin Zaza’nın hayatından derin izler taşır. Birinci tekil kişinin ağzından anlatılan bu öykü bir isyanın önce başarılı olmasını daha sonra da yenilginin yüz göstermesini bir çocuğun gözünden anlatır.

Kitaptaki diğer öyküleri ise şöyle sıralayabiliriz: Perîşanî, Hevîna Perîxanê, Xatûn an Piling, Dê an Xûşk ve 1965 yılında yazdığı Şerê Mêşa…

Öyküler naif bir anlatıma sahip olmalarına rağmen eskimeyen dertleri anlatır. Sade, anlaşılır ve bugün bile herhangi bir kişinin kolaylıkla anlayabileceği bir dille yazılmış. Fransız edebiyatının ve romantik akımın etkileri bu öykülerde apaçık görülürken işlediği konuların Kürtlerin gündelik yaşamından olması, öykülerin ruhunun hiç de yabancı olmaması onu özgün kılar. Bu anlamda Nûredîn Zaza, Hawar ekolü ve günümüz modern Kürt edebiyatı arasında bir köprü işlevi görmektedir.

Sürgün Kitabından(Kürtçeden çeviri: Abidin Parıltı)

Ülkesini terk etti ve dünyaya açıldı. Tanrı sürgünlere rehberlik etsin! İnsanların arasından geçtim, bana baktılar, ben de onlara; ama birbirimizi tanımıyorduk.

Sürgün her yerde yalnızdır! Güneş batarken ve vadi yarıklarından dumanlar yükselirken, kendi kendime soruyordum: “Akşamları evine dönen, ailesiyle birlikte olan kişi ne kadar mutludur”

Sürgün her yerde yalnızdır! Rüzgârın önüne kattığı bu akşamlar nereye gidiyor? Rüzgâr beni de önüne katıp savuruyor habersiz, keyfince beni de alıp götürüyor.

Sürgün her yerde yalnızdır! Bu gövermiş ağaçlar ve yeni açılmış çiçekler çok güzel; fakat bunlar ülkemin ağaçları ve çiçekleri değil: bana hiçbir şey anlatmıyorlar.

Sürgün her yerde yalnızdır! Bu ırmak kırık bir kalple ovada akmakta; fakat şırıltısı çocukluğumda duyduğum ülkemin ırmaklarını andırmıyor. Irmak bana hiçbir şey anlatmıyor.

Sürgün her yerde yalnızdır.

  • Keskesor – Nûdem Yayınları, 1995, 58 Sayfa.
  • Gul – Lis Yayınları, 2007, 80 Sayfa.
  • Biranin – Avesta Yayınları, 2008, 144 Sayfa.
  • Bir Kürt Olarak Yaşamım – Pêrî Yayınları, 2000, 280 sayfa. —-

Kaynak: Abidin Parıltı www.abidinparilti.com

Qedrî Can / Abidin Parıltı

Hawar ekolünün en önemli isimlerinden olan Qedrî Can 1911 yılında Mardin’in Derik ilçesinde doğdu. Esas ismi ise Abdulkadir Can’dır. İlköğrenimini doğduğu kentte tamamlayan Can, yükseköğrenimi için Konya’ya gidince yaşama bakışı değişir ve Kürtlüğünün farkına varması süreci başlar.

Bu dönemde politik düşüncelerinden dolayı devletin kolluk güçleri tarafından aranır. Türkiye karmaşık bir dönemden geçmektedir. Bu karmaşık dönemde bazı Kürt entelektüelleri de hak-hukuk savaşı vermeye başlamış ama çoğunluğu baskılardan dolayı ülkesini gizlice terk etmek zorunda kalmıştır. İşte Qedrî Can da böyle bir sürece girer. Ya tutuklanacak ya da ülkesini bir daha görmemek üzere terk edecektir.

Onun da kaderi Nûredîn Zaza’nın kaderine benzer. Aslına bakılırsa Hawar ekolünün bütün fertlerinin kaderleri aynı mecrada ilerler. Ülkedeki zulme başkaldırırlar ve sonrasında çok sevdiği ülkelerinden sürgün olmak zorunda kalır ve bilmedikleri topraklarda özlem ateşiyle kavrulup bu dünyayı terk ederler. Qadrî Can da ülkesini terk ettiğinde Suriye’ye gider. Sürgün oldukları topraklar onlar için bir şansa da dönüşür. Bütün zorluklara rağmen Kürtçeyi yaşatmanın ve geniş halk kitlelerine ulaştırmanın yollarını ararlar. Qedrî Can hem bugün bile modern sayılan şiirleriyle (ki en iyi şiirlerinden biri olan Gula Sor’u Ciwan Haco bestelemiştir) hem de öyküleriyle Kürt edebiyatı içinde kendine has bir yer edinir. Şiir ve öyküleri Hawar, Ronahî gibi dergilerde ve Roja Nû gazetesinde yer alır.

Edebi ve politik çalışmalarından dolayı Suriye’de gözaltına alınır ve 1959-61 yılları arasında tutuklu kalır. Qedrî Can 1972 yılında vefat eder ve Şam’da gömülür.

Vicdan Azabı Sorunsalı

Qedri Can ve kaderdaşı Kürtler yola çıkarken yazılı bir Kürt edebiyatından çok zor söz edilebilirdi. Ancak o ekolün yoğun çabası bugünkü modern Kürt edebiyatının temellerini atmıştır.

Qedrî Can’ın Guneh (Günah) adını taşıyan öyküleri Lîs Yayınları tarafından yayımlandı. Kitapta on beş öykü-deneme yer almakta. Guneh’teki öykülerin ortak teması çocukluk yılları ve anılardır diyebiliriz. Qadrî Can, anılarını ustalıkla edebiyat estetiği içinde işlemiştir.

Hatıralar, Qadrî Can’ın da peşini bırakmamış ve yaşadığı zamanlarda bile hep geçmişin izini sürmüştür. Bu anılarda ise çoğunlukla dostluğu, tabiatı, Kürt geleneklerini işler. Bazı feodal değerleri eleştirmiş ve her defasında birlikteliğe vurgu yapmıştır.

Guneh’teki iki öykü üzerinde durmak Qedrî Can’ı anlamak için vesile olabilir. Bu öykülerin ilki kitaba da ismini veren Guneh’tir.

Guneh’te yazar okul çağlarına döner. Çocukluğunun geçtiği Mardin’in Derik ilçesine… Bu öyküde Can, iyi niyetle, arkadaşının cesaretini sınamak için yaptığı bir şakanın nasıl ölüme kadar gidebileceğini ustalıkla anlatır. Çocukların dünyasını ve geleneksel söylemlerden dolayı oluşan batıl inançların nasıl birer kâbusa dönüşebileceğini bütün çıplaklığı ve çocukluğun acımasız dünyasının vurgusuyla işler. Sonrasında ise viraneye dönüşen ve bütün bir ömür boyunca insanın peşini bırakmayan vicdan azabına odaklanır. Bir şaka hem bir hayata, hem bir dostluğun sonsuza kadar yok olup gitmesine hem de bir çuval tuğla gibi bütün bir ömür boyunca taşınmak zorunda kalınan suçluluk duygusuna neden olur.

Politik Tuzaktan Uzakta

Bir diğer öykü olan Sond (Yemin) ise yine dostluklar ve sınamalar üzerinedir. Bu öykü kan kardeşi mevzusunu odağa oturtur. Eğer bir seçim yapmak gerekirse bence Qedrî Can’ın en iyi öyküsüdür de. Can, burada yine okul zamanlarına ve çocukluğuna döner. Öğrencilerin birbirini şikâyet etmek için yarıştığı ve hocaların çocukları disipline etmek için zalimleştiği zamanlar. Anlatıcının, zayıf ve çelimsiz bir arkadaşını hocaya şikâyet etmesiyle başlar öykü. Çünkü su içilen bidonun musluğunu kırmıştır. Hoca tam da bu çelimsiz çocuğu cezalandırmak için falakaya yatıracaktır ki daha güçlü kuvvetli bir çocuğun çıkıp suçu üzerine alması ve onun falakaya yatırılması anlatıcıyı şaşkına çevirir. Falaka işlemi bitip, çocuk elden ayaktan kesilmiş bir halde bahçede otururken anlatıcı onun yanına gider ve neden kendisini hocaya karşı yalancı çıkardığını sorgular. Çocuğun cevabı ise hazırdır. Çünkü çelimsiz çocukla kan kardeşidirler ve güçlü olan, güçsüz olanın yerine ceza çeker. Yeminleri bunun üstüne kurulmuştur. Bu aşamadan sonra anlatıcı bir sorgulamadan geçer. Bakar ki çevresindeki herkes kan kardeşi olmuştur. Ama onun kan kardeşi yoktur. Bir süre bunun çaresizliğini çeker. Kendini yalnız hisseder. Yaptığından utanır. Nihayetinde o da bir şekilde kendisinden daha güçlü, daha cesaretli bir çocukla kan kardeşi olur. Ancak onun da kaderi farklı olmaz ve çember kapanır. Anlatıcıyı bir köpeğin saldırısından korumaya çalışınca köpek tarafından ısırılır ve kuduz olur. Sonraki süreçte de bir daha dostunu göremeden ölür. Dostluklar sınanmış, bedeller ödenmiştir. Bu öykü dostluk üzerine bugüne kadar okuduğum en iyi öykülerinden biridir. Çocukluğun nahifliği, güç ve zayıflık meseleleri, sınamalardan geçmek zorunda olan dostluklar ve bir yeminle değişen hayatlar…

Qadrî Can bütün öykülerinde pastoral hayatı bütün canlılığı ve kendi gerçeklikleriyle ustalıkla anlatır. Öykülerin dili geleneksel kelimelerin ağırlıkta olduğu ve bugün bile kullanılan bir dildir. Yapmacık olandan ve sonradan oluşturulmuş kelimelerden uzak, basit ve gündelik hayat içinde bile hâlâ kullanılan bir dil… sadece derdini bütün çıplaklığı ve çarpıcılığıyla anlatan, bir kelimesi bile fazla olmayan bir öykü dünyası…

Qadrî Can, bütünüyle politik bir alanda yer almasına rağmen öykülerinde politik olanın tuzağına düşmemiş. Gündelik hayatın çarpıklıklarını, ilişkilerin önemini, özlem duygusunu başat öğe olarak seçmiştir. Bugün bile hâlâ bütün canlılığıyla okunmasının nedeni de tam da burada yatmaktadır. Yerel olanı işlerken dar kalıplara girmemiş, evrensel olanı ve insanlığın ortak dertlerini göz ardı etmemiş, kendinden yola çıkarken bütüne seslenmeyi başarmıştır. Yazılı Kürt edebiyatının ilk ürünleri arasında yer almasına rağmen hem kurduğu öykü dünyası hem de dili onun dünya edebiyatından ve gelişmelerden haberdar olduğunu apaçık gösterir. Guneh – Qedrî Can – Lis Yayınları – 2007 – 96 sayfa.

www.abidinparilti.com / Abidin Parıltı / Radikal Kitap Ekinde Yayınlanmıştır

Kürt Edebiyatının Sürgün Yüreği – Mehmed Uzun

Her halkın tarihinde, çok sevilen, halka mal olmuş güzel, soylu çalışkan ve naif insanlar vardır. Halklar bu varlıkları ile övünç duyar ve paha biçilmez değer verirler.

Halkın gönlünü kazanmış olan bu insanlar, öldükten sonra da bir an olsun belleklerden yitmezler. Halkları, her fırsatta onları yâd eder, hatta çoğu zaman başları ile and içerler. ( genellikle Kürtlerde bu sıkça rastlanılır bir durumdur. Bı gora Ehmedê Xanî, bı serê Mela Mıstefa vb. gibi.) Halktaki bu durum, öyle bir tutkudur ki ölümsüzlük ilacı bulunabilse kendilerinden önce kahramanlarına sunmak, onları ölümsüzleştirmek isterler. Çünkü halk kendilerini var eden, onlara kişilik kazandıran; adını duyuran bu türden kişilere karşı minnet ve şükran duyguları besler.

Mehmed Uzun da, Kürt Romanının sürgün yüreği, Kürt edebiyatının işçisi ve Kürtlerin kadife düşlü prensiydi. Kürt romanının övüncü ve yarattığı romanların gizli kahramanıydı.

O bir sürgün gülüydü. Sürgün, onun yaşamında önemli bir yer tutmuştu. Yazıya başladığı anlar, edebi metinlere imza attığı an, o bir sürgündü ve ülkesinden çok uzaklarda yaşıyordu. Bir Kürt olarak doğmuştu, Türkiye’yi ve tüm bileşenlerini seviyordu. Sürgün yıllarında ona kucak açan İsveç’ten ise, “ikinci vatanım” diye söz ediyordu.

Mehmed Uzun, İkinci vatanında ümitsiz bir hastalığa kapıldı. Ana vatanına döndü. Sırtını sırlarını surlarında saklayan Diyarbekire dayadı. Diyarbekir onu özlemişti, o da Diyarbekiri. Ne var ki, kadim kent ancak bir yıl bakabildi ona. Ne yazık ki, acı ve sürgün Mehmed’i dönüşü olmayan bir yola sürüklemişti bile. Diyarbekir mahzun, Diyarbekir yaslı, Diyarbekir üzgündü artık. Dicle denizine kavuşuyorken, Fırat’ın kanamaları sürecekti.

Yerli ve yabancı çok sayıda dostu ve seveni vardı Mehmed’in. Buna karşın onun her zaman, herkese anlatacağı, bir iki öyküsü vardı. Bana da, anlattığı bir kaç öyküsü var elbette. Belki ilerleyen günlerde bu öyküleri yazarız tüm Mehmed dostları olarak, kim bilir belki de bu öyküler ona adanmış bir kitap olup kuşaktan kuşağa uzanır.

Kuşku yok ki, Mehmed’in öykülerinin tümünde, yurtseverlik vardır. O, kahramanlarını, halkı için yaşamını adayanlardan seçerdi. Daha sonraları onları romanlarına taşıyarak, bir şövalye edası ile okurları ile tanıştırırdı.

Ağlardı Mehmed, kahramanlarının ardından. Onları gözü gibi korurdu, yaşatırdı yıllarca.

Yaşama tebessüm ile veda ederken, bu kez ağlama sırası onun yarattığı kahramanlara gelmişti. Hepimizin yüreği burkulmuştu. Onun ardından kahramanları da gözyaşına gömülmüşlerdi.

Mehmed’i ebediyete uğurlarken, edebiyatın bu naif prensini bir daha göremeyeceklerinin bilinci ile hüzne boğuldu tüm sevenleri.

 Kahramanlarının tümü onun ölümünden sonra kimsesiz kaldı. Mehmed kahramanlarını öksüz bırakarak göçüp gitti. Aslında vefasız değildi ama yakasına adı “kalleş” olan ölüm yapışmıştı.

Hayatını edebiyatla buluşturmuş ve hayatına edebiyat karışmıştı Mehmedin… Kürtlerin ağzı ve dili olacaktı. Ahd etmişti. Bu ahdı vefa borcu bilmişti. Dili yasak bir halkın dili ile romanını yazacaktı. Yani halkının, acılarını, hüzünlerini, sevinçlerini ve aşklarını yazacaktı. Dahası o halkına reva görülmüş tüm acıları anlatacaktı durup dinlenmeden… O kara talihi ak elleri ile beyaz kâğıt üstüne serecekti, bu onun için bir onur borcuydu…

Derken, Dengbéjleri yetişti imdadına. Ve o artık daha güçlü silahlarla kuşanarak sürdürdü edebiyat alanındaki uğraşlarını. Kürt romanına soluk aldırdı, onu çağdaş normlara kavuşturdu. Türkiye Kürtlerine roman tadını yaşattı.

Özce söylemek gerekirse, Sürgün ve Dengbéjler, Mehmedin romanının esin kaynağı oldu. Dengbéjler söyledikçe Mehmed yazdı, o yazdıkça yeni kahramanlar doğdu. Üzerine ölü toprağı serilmiş Kürt yazınına can geldi, kan geldi.

Türkiye’deki Kürt edebiyatının bu yılmaz neferi, Bextiyar Eli ile Brahim Ehmedle, Ereb Şemo ile Selim Berekat ve Hısên Arıf ile el ele tutuşarak, onuru ayaklar altına alınmış bir halkın yeniden dirilmesi için, her koşulda yazmaya devam edecekti. Mehmed, yaşamı boyunca bu davaya inandı. Ömrünü halkının özgürlüğüne adamıştı çünkü Mehmed söz vermişti. Ahdetmişti, halkının çilelerinin, acılarının, duygu ve düşüncelerinin tercümanı olmayı vefa bilmişti. Öyle de yaptı yaşadığı sürece..

Kürtlerin dünyadaki sesi, soluğu ve çığlığıydı o. Hala da, mahzun, yaralı ve büyük acılar çekmektedir Mehmed’in doğup büyüdüğü topraklar.

 Yaşamı, sona erdikten sonra, bu kez Dengbéjleri onun için ağıtlar yaktılar. Biro onun için ağlamakta hala. Lakin bir “ Egid“ öldü deyip hüzne boğulmuştu baştanbaşa, bu kadim ana kara. Yitik aşklar gölgelerini çekiyordu, toz duman olmuş coğrafyada. Neşe; yerini hüzne bırakıyordu o elveda dediğinde yaşama…

Mehmed Uzun, Kürtçe okuma-yazmanın sıkıntı verdiği bir anda Kürt gençlerinin ve aydınlarının imdadına kavuştu. O duru ve yalın bir dil ile yazdı. Mehmed tıpkı halkının günlük yaşamında kullandığı dil ile yazdı eserlerini. Kaybolmuş yüzlerce güzel sözcüğü yeniden hayata kavuşturup edebiyatın ve hayatın hizmetine sundu.

Memduh Selim Bey’i, Mîr Celadet’i, Evdalê Zeynê’yi, buluşturdu yeni kuşaklarla. Kürtlerin hüzün dolu geçmişini, acılı destanını yazdı yılmadan. Tarih bilincini geliştirdi, hafızasını tazeledi Kürtlerin. Bu yüzden eski-yeni her kesin sevgilisiydi Mehmed Uzun. Ondandır ki Diyarbekir mahzun, gözyaşının sellere döndüğü, sellerin surlara dayandığı bir dem yaşamıştı onun cenazesi sırasında kadim kent Diyarbekir…

Her halkın uyanışında, yeniden dirilmesinde romanın büyük katkısı var. Dili yasaklı bir halkın evladı olarak romana başlarken Mehmed, önce dili diriltmekten yola çıktı. Çünkü ancak diri ve duru bir dil ile halkın çilesini yazabilirdi, sesini duyurabilir, onlara ses verebilirdi.

Çünkü yasaklar, dilin tutuklu hali, onun yüreğini kemiriyordu. Bu yazgı, bu makûs talih, onun ve halkının tercihi değildi. Reva görülmüştü.

Zulüm kendinden menkul neyi varsa sürdü üstüne Mehmed’in. O yürek, elli yıl direndi. Yarım asır dayandı. Ama hayat dediğin ne ki, göz açıp kapayıncaya dek değil mi? Az geldi Mehmed’e bu ömür. Daha yapacak çok şeyi vardı kuşkusuz onun. Ama işte göçtü aramızdan..

Her ölüm erkendir. İnsan en zorlu zamanlarda bile haz alır çoğu kez yaşamdan.

Her işe sevmekle başlayanların hayata dair güzel fikirleri vardır. Bu fikirlerin hayat bulması için gece gündüz çalışılır. Başarı elde edildikçe, keyif artar, hüzün geriler, haz kaplar yüreği. Sevgi bir kat daha artar gönülde. Başardıkça onurlanır, onurlandıkça gururlanır insan.

Ne yazık ki, Mehmed Uzun, alacaklı kaldı yaşamdan. “Üstü kalsın” dedi ve gitti. Gururlu ve mağrurdu Mehmed. Başarmanın verdiği gurur ve sevinçle gitti. Gözü arkada değildi. Ektiği tohumlar yeşermeye başladı çünkü. Dicle, denizine kavuştu artık. Mehmed Uzun Dicle’nin yatağında, Kürdistan toprağında ebedi dinlenmeye çekildi. Edebiyat, bir yiğidini daha ebediyete gönderdi.

Mehmed Uzun’un bana anlattığı, Aleksandır Bertınsın ve Orhan ile Mahmud’un öyküsünü, Sidney toplantısı anılarını, Uluslararası Pen’e üye olmak isteyen Kürt zatın ahvalini ve diğer anlatımlarının her biri, başlı başına birer öykü. Hele Kimlikli ve Çok Kültürlü Toplum Ne Demektir Sempozyumu’ndan panel için Almanya’nın Hamburg kentine giderken, üzerinde konuştuğumuz kimi projeler vardı ki, anlatmaya değer. Ama ne yazık ki, ömrü vefa etmedi onları yazıya dökmeye, o projelere can vermeye, hayat vermeye.

Yeri doldurulması olanaklı olmayan bir dil ve edebiyat ustasıydı Mehmed Uzun. Ölüm yıldönümünde onu saygı ile anıyorum. Ruhu şad olsun.

| Latîf Epozdemîr

Kürt Şairi Cegerxwin

  •  1903Mardin/Gercüş/Hesar
  • 1984 İsveç ‘Qamışlo’

Asıl adı Şêxmus Hesen olan Cegerxwin, 1903 yılında Mardin’in Gercüş ilçesine bağlı Hesar köyünde dünyaya geldi. Daha çocukken baba ve annesini kaybeden Cegerxwin, ablasının yanına yerleşir. Fakir olduklarından Cegerxwin’e bakamayan ablası ve eniştesi, bu nedenle onu ağa ve şeyhlerin yanına ırgat olarak verirler. Cegerxwin, ablasının yanında kaldığı yıllarda birçok ağa veya şeyhin hizmetinde çoban olarak çalışır; tarlalarını sürer; çifte çubuğa koşar.

1. Dünya Savaşı’nın açlık ve yoksulluk yıllarında yaşanan göç kervanlarına katılarak eniştesi ve ablası ile birlikte Suriye’nin Amud ilçesine geçen Cegerxwin, burada da ağa ve şeyhlerin yanında ırgat olarak çalışmaktan kurtulamaz. Ailesinin fakirliği, ona ırgat olarak çalışmasından başka yol bırakmaz. Ancak Cegerxwin okumaya da heveslidir. Medreselerde eğitim gören genç feqilere (Medrese öğrencisi) özenir. Daha Türkiye’deyken genç feqilerin yardımıyla okuma yazmayı söken Cegerxwin, Amud’da da arada kaçarak, medreselere gider. İlk çocukluk yıllarından sonra ise, ağa veya şeyhlerin emrinde çalışmaktan vazgeçerek kendi olanaklarıyla medrese eğitimi almaya başlar. Medreselere kabul edilmek için birçok köy dolaşır. Zoru başarır ve medreselerde eğitime başlamasından 9-10 yıl sonra icazet (diploma) alarak, Suriye’nin Qamışlo ilçesinin Hasdajor köyünde ilk meleliğine (mollaimam) başlar.

Cegerxwin’in yaşamındaki ciddi değişimler, icazet almasından sonra başlar. Bu dönemde İran ve Irak’taki Kürt köyleri başta olmak üzere birçok bölgeyi dolaşır. 1925 yılında yaşanan Şeyh Sait Ayaklanması’nın bastırılmasından sonra Suriye’ye geçen Kürt aydınlarıyla da tanışan Cegerxwin, bu aydınların 1927 yılında kurduğu Hoybun (Xoybûn) adlı örgüte katılır. Aynı yıllarda Cegerxwin, Celadet ve Kamuran Bedirxan kardeşlerin çıkardığı Hawar (Çağrı) dergisinin yayın ve dağıtım çalışmalarına da katılır. Cegerxwin’in birçok şiiri bu dergide yayınlanır. Şiirlerinin Hawar’da yayınlanmasından sonra Cegerxwin, artık geniş bir kesim tarafından tanınmaya başlar.

Cegerxwin’in 1947 yılında yayınlanan ilk kitabı Cim û Gulperî’den bu yana 8 divanı yayınlanmıştır. Her bir divanı Avrupa, Suriye, Türkiye, Lübnan ve Irak’ta onlarca baskı yapan Cegerxwin’in Kürt dili, tarihi ve folkloru üzerine yayınlanmış kitapları da vardır.

Hawar’la birlikte yoksul Kürtlere okuma yazma öğretmeyi, onları medrese eğitiminden farklı olarak dönemine göre nispeten modern tekniklerle eğitmeyi amaçlayan Cegerxwin, bu nedenle meleliği sürdürmez. Zaten meleliğin kendi kişiliğine uygun olmadığını da bilmektedir. Bir müddet geçim sıkıntısı nedeniyle bu işi yapsa da, asıl işinin ezilenleri ağa ve şeyhler başta olmak üzere tüm egemenlere karşı aydınlatmak olduğunun bilincine varır. Bu amaçla Kürt çocuklarının devam ettiği ve medreselere nazaran daha modern eğitim veren bir okul açar. Cegerxwin’in okulu, Suriye’yi denetimlerinde tutan Fransızlar tarafından kapatılır. Ancak meleliği bırakan Cegerxwin, eğitim ve  aydınlatma çalışmalarından vazgeçmez. 1917 Devrimi’nin etkisi ile ezilenlerin yüzünü ‘Doğu’ya dönmesi gerektiğine inanan Cegerxwin, uzun yıllar Suriyeli komünistlerle birlikte çalışır. Bu yıllarda sol düşüncesini pekiştiren, Marksizmle tanışan Cegerxwin, kurtuluşun sosyalizmde olduğuna inanmaya başlar. Sosyalizme olan inancını ifade eden onlarca şiirin de yazarı olan Cegerxwin, 1958 devriminden sonra Bağdat yönetiminin çağrısı üzerine Irak’a geçerek Bağdat Üniversitesi’nde Kürtçe’nin Kurmanci lehçesi ile dersler vermeye başlar. Ancak Irak devriminin lideri Ebdulkerim Qasım’ın Arap milliyetçileri ile işbirliğini Kürtlere yeğlemesi üzerine Cegerxwin, Irak Kürdistanı bölgesine geçmek zorunda kalır; ilk fırsatta ise Suriye’ye geri döner.

Meleliği bıraktıktan sonra Suriye’de birçok Kürt kurumunu bizzat kuran ya da kurulmasına öncülük eden Cegerxwin, 1979 yılında, 76 yaşında iken Avrupa’ya geçerek İsveç’e yerleşmek zorunda kalır. 1984 yılında bu ülkede yaşamını yitiren ve on binlerin katıldığı bir cenaze töreni ile Suriye’de toprağa verilen Cegerxwin’in mezarı, Qamışlo ilçesindeki evinin bahçesindedir.

Yazdığı binlerce sevda ve özgürlük şiirleriyle modern Kürt şiirinin öncüsü olan Cegerxwin’in anıları yurtdışında APEC yayınları tarafından ‘Jînenîgariya Min’ adıyla yayınlandı. Cegerxwîn’in anılarını ise Türkiye’de Evrensel Yayınları “Hayat Hikâyem”  adı ile Türkçeleştirerek yayınladı.

Fehim Işık

Ereb Şemo (1897-1978)

Ereb Şemo (Ereb Şamîlov) nisîskarekî Kurd û bavê romana Kurdî ye. Yekemîn romana Kurdî ya bi kurdî hatiye weşan, ‘Şivanê Kurd’ nivîsiye. Şemo di 23.10.1897’an de li gundê Susuzê li navçeya Qersê, ku di wê heyemê de bin desthilatiye Rûsyayê de bû. Hatiye dinyayê. Ereb Şemo xwendina xwe ya pêşî diqedîne. Di sala 1913’an de dema ku 16 salî bû derbasî ser karê paletiyê dibe. Erebê Şemo ji bilî zimanê Kurdî, welê jî bi Rûsî, Tirkî, û Ermenkî zanibû. Pişt re jî demeke dirêje di komîteya navendî ya Partiya Komunîsta Ermenistanê de cih digire.

Di sala 1931’e de Erebê Şemo li Leningradê rastî Qanatê Kurdo te û hevaltiyeke baş di navbera wan de çêdibe. Ji wir dest bi xebata literaturî û zanistî dike. Li wê derê nivîsên derbarê pirsgirêkên zimanê Kurdî de amade dike û li Ermenistanê çap dike.

Di sala 1937’an de ji aliyê Stalîn ve tê sirgûnkirin, wî dişînin qeraxa Okêrna cemidî. Heta sala 1956an ew li wê derê dimîne. Piştî mirina Stalîn ew azad dibe û careke din vedigere Ermenistanê. Sala 1966an ew romana xwe ya dîrokî Dimdim belav dike. Di sala 1967an de jî ew li Moskowayê berhevoka Hikayetên Gelê Kurd û romana xwe ya bi navê Riya Bextewar diweşîne dike.

Li Sêntora Yêrîvanê li ser dîwarê makke ku Erebê Şemo salên xwe yên dawiyê li wê derê derbas kiribû wiha hatiye nivîsandin: ‘Di vê malê de ji sala 1963-1978 temenê xwe derbas kiriye rewşenbîrê Kurd û karkerê muxulqeliyê Erebê Şemo Şamîlov’

Romanên Wî

  • Şivanê Kurmanca (Şivanê Kurd)
  • Dimdim
  • Jiyane Bextewar
  • Hopo
  • Berbang