Kategori arşivi: Weje

Li Ser Çend Taybetiyên Edebiyata Kurdî Ya Modern

Me ji bo mijara sohbeta xwe ya vê êvarê gotiye, “Li Ser Çend Taybetiyên Edebiyata Kurdî ya Modern”. Bi rastî ev nav, bi zaniyarî hate hilbijartin, ji bo ku îmkan hebe mirov hem axaftineke serbest bike û hem jî ji peywendekê ewçend dûr nekeve. Belê, sernav şimûleke berfireh işaret dike, lê li ser navê edebiyata kurdî ya modern jî sînorek datîne. Belkî di nav vî sînorê de min dil heye ku sohbeta me bersiva hin pirsan jî bide. Wek; kêm-nivîsîn, li ser metnê û helwesta nivîskar tesîreke çawa çêdike? Nivîskarê kurd çima li ser zemînekî rewşenbîrî bi me re diaxife?..

Belê, madem peywenda me edebiyata kurdî ya modern e em ji vir dest pê bikin… Dema em dibêjin edebiyata kurdî ya modern, bêtir roman, kurteçîrok, helbesta serbest, şanoyên ku van salên dawîn hatine nivîsîn, tên bîra mirov. Lê wekî her tiştî, edebiyata kurdî ya modern jî xwediyê rabirdûyeke kevn e. Ez dikarim bibêjim ku emrê vê kevinbûnê bi awayekî gilover 100 sal heye, lê ku mirov bi nezereke hûr lê binere dê bibe 133 sal. Çima ev tarîx, ku teqabûlî 1881ê dike? (Ez dibînim ku hûn hûrik hûrik dikenin, lê bawer bikin ev cilweyeke qederê ye ku zayîna Ataturk û destpêka edebiyata kurdî ya modern, rastî heman salê tên!) Çima wisan dibêjim, ez ê kêliyeke din îzeh bikim. Jixwe îşev dixwazim bi riya helbesteke Koyî pêşiya axaftina xwe vekim, piştre bêm ser şanoya me ya yekem, Memê Alana ya E. Rehmî Hekarî, dûre bi Cîm û Gulperiya Cegerxwîn dewam bikim, ji manîfestoya Hawarê û hin berhemên wan û dawî jî ji çend romanên van salan mînakan bidim û şerha axaftina xwe bi wan vekim. Û hinek jî nişan bidim ka edebiyata kurdî, çima edebiyateke balkêş e, rengîn e û rengvedaneke rewşa kurdan e.

Koyî / Xakî Cizîr û Botan

Ew helbesta Koyî ya ku dibêjim, “Xakî Cizîr û Botan” e. Koyî di vê helbestê de wek elametekî dewra modern, civata xwe rexne dike, qala bêkêriya gewremalan, berjewendperestiya şêx û melayan, cahiliya xas û aman dike û hemû kurdan dawetî xîret û xebatê dike, dibêje ger ev xîret tunebe dê welatê me jî ji dest here û em ê ji xewa xefletê şiyar nebin û dê nîmetên serxwebûnê (musteqîlî) jî tu car nebin nesîb… Guftûgoya siyasî ya vê helbesta dirêj, ermenîkirina xaka kurdan e. Wisan texmîn dikim Koyî dixwest xetereya Hevpeymana Berlînê (1878) a ku li ser navê Wilayetên Sitte hin destkeftiyan dida ermeniyan destnîşan bike. Koyî ji bo balkişandin û hişyariyê jî hêza teyakkûz û rexneyê bi kar dianî. Digot wellahî ev bela ye, hindek pê nizanin lê dê îqlîma me bike tofan, ev tofana avê nîne ku çû heya serê çiyayê Cûdî, dê di behra vê tofanê de top û tifeng û insan bin guhê hev bikevin.

Lewma ter û hişk, hemû aliyên kurdan ên ku Koyî pê ne razî diketin ber rexneya wî ya tund. Rexne, rexnekirina sazî û hişmendiya berê girîng e, ji ber ku rexne, zaroka modernîteyê ye û bi xwe re nûbûnek tîne. Lê di vê helbestê de ne tenê rexneyeke civakî heye, tê de rexneyeke edebî jî heye: Koyî dibêje em di esreke wisan de ne kes êdî bi pûlek be jî qesîdeyek nakire, ji ber ku rojname û cerîde ketine şûna wê. Ev yek, dîtina têkçûna edebiyata kevin û geşbûna stêrka pexşanê ye. Lê wekî ku hûn jî dizanin ji aliyê hişmendiya polîtîk ve lazim e nûjeniyeke din a Koyî hebe. Ger Şoreşa Frensiz ne tenê îdealên wek azadî, wekhevî û biratiyê derxistibe pêş, her wiha fikra netewetiyê, mafê welatî û mirovan, avakirina netewe-dewletekê jî teşwîq kiribe, lazim e ev reng di Koyî de hebe. Em lê dinerin ew jî heye. Ji ber ku di ciyekî vê helbestê de Koyî bi dengekî hêrsbûyî dibêje ku bulxar û sirb û yonan hem ermen û qeretax, ev her pênc miletê ku bi qasî Baban nînin, îro tev serbixwe ne û sahibê ceyş û rayet û her tiştî ne. Em çima niha ne wisan in? Ka ew demên ku kurd azad û serbixwe bûn? De rabin pê û ji vê tembeliyê xwe xelas bikin… Belê, hişmendiya wî ya polîtîk jî modern e.

Piştre teferûateke ku em dikarin bikin destpêka edebiyata kurdî ya modern, dirêjî me dikir: Tu nabînî digot hê duh bû ku ehlê Sûdan weku şêr rabibû pê ku îro xwediyê hemû îmkanên musteqiliyê ye. (Elbet qesta wî li hember rêvebiriya mêtinkarî ya îngilîz, serîrakirina artêşa mehdî Muhammed Ahmed bû.) Ger dîroka hatina Koyî ji bo Stenbolê ne sabît be, ev e ev dîroka serhildana ehlê Sûdanê sabît e: Ew, teqabûlî 1881ê dike. Ev helbesta Koyî ger ji aliyê disîplîna dîrokê edebiyatê ya kurdî ve baş bê binecîkirin, dê destpêka edebiyata kurdî ya modern 17 sal beriya rojnameya Kurdistanê here.(Ku ev du sal e di dersên xwe de edebiyata me ya modern, ji vê helbestê didim destpêkirin û ji bo gotareke dirêj jî li ser dixebitim.)

Me niha ji bo çi behsa Koyî û vê helbestê kir:

1. Dîroka edebiyata kurdî ya modern beriya derketina rojnameya Kurdistanê ye û ji sed salî zêdetir e.

2. Koyî bi vê helbestê dikare bibe pêşengê helbesta kurdî ya nû, ji ber ku naveroka wê ji helbestên berê gelek cihê ye.

3. Edebiyata kurdî ya modern ne li bajarekî Kurdistanê, li payîtextekî kozmopolît (Stenbolê) derketiye meydanê.

4. Ev helbest wek keşkûlekê ye, tê de her tişt heye. Bi gotineke din, tê de wisan fikr bin guhê hev dikevin, yekparebûna mijara helbestê dikeve xeterê.

Jixwe ez dixwazim hinek li ser vê taybetiyê bisekinim. Belê di vê helbestê de ji qîmeta nûsîna bi zimanê kurdî bigre heya xelasiya ji cehaletê, ji xweşbûna serxwebûna dewrên qedîm bigre heya perîşaniya îroyîn, ji bêferasetiya malmezinan bigre heya fêmkoriya şêx û melayan, ji xîreta ji bo musteqîliyê bigre heya pêdiviya îradeya şexsî, ji bêqîmetbûna edebiyata kevin bigre heya geşbûna stêrka rojnameyan, ji xetereya avabûna Ermenistaneke mezin bigre, heya serobinbûna demografiya welatê kurdan, ji bo azadiyê hêza mişterek a şûr û qelem bigre heya avakirina artêşeke modern, di zept û reptkirina milet de ji rola fen û ilm bigre heya îtîfaqeke ku tê de her kes wekhev e…

Belê tê de gelek tişt hene ku min hê nivî wan neqil kir. Mirov dibêje qey Koyî dê careke din fersendek nebîne binivîse, lewma hemû derdên xwe aniye ziman. Elbet tê de telaşa derengmayînê jî heye: Hin milet li wê trêna musteqîliyê, medeniyetê û teraqiyê siwar bûn, ka em ê çi bikin!.. Dîtina vê derengmayînê, telaşek çêdike û ew telaş derbasî metnê jî dibe: Ka tê de hemû pêdiviyan bibêjim, belkî careke din nivîsandin nebe nesîb!..

Ebdurrehîm Rehmî Hekarî/Memê Alan

Miştbûna metnê ji gelek fikr û ramanan, di şanoya yekem a kurdî Memê Alan (1918) de jî heye. Mijara vê piyesa du perdeyî ev e: Ji bo parastina Qudsê Siltan Selaheddîn senceq vekiriye, dê mîrê Hekarî jî tevlî vê xezayê bibe, lewma cab şandiye ji derdorê re. Memoyê kurê Çavreşê, biryar daye ku here vî şerê pîroz. Perda yekem vê biryarê qiset dike, ya duyem jî vegera Memo ji şer û trajediya ku ji şaşfêmkirinê diqewime. Di perdeya yekem de dema Memo destûr ji diya xwe dixwaze, diya wî, şûna ku bibêje kurê min neçe, ez bi serê te me û tu hê zavayê heftêyekê yî, me tene nehêle, wiha dibêje: “Kurê min, di riya dînê xwe û di riya welatê xwe de eger ez te helal nekim, Xwedê jî min helal naket. Eger tu îro neçî, sibê dijmin dê bêtin. Min tu ji bo rojekê weha xwedan kirî. Ku tu wî ciyî ji bo dîn û welatê xwe bigirî, navê kurdîtiyê, kurmancîtiyê îla bikî, min şîrê xwe helal kir.” (r.26)

Ji aliyê dayikeke adetî ve ev gotinên ha elbet zêde zorakî ne, jixwe di vê metnê de ji xeynî Xezala jina Memo, leheng ewçend realîst nehatine xêzkirin, ew di bin gotin û niyetên nivîskar de pariyek xûz in. Lê fereza em bibêjin Çavreş diyeke niştimanperwer e an diyeke dilkevir e, lewma destûr dide. Lê belê nivîskar ji bîr dike ku di salên parastina Qudsê de (1189) fikra kurdayetiyê, peyva “welat” hê îcad nebûbû. Bi ser de ev metna piçûçik (ku mirov dikare 19-20 deqîqeyan de bixwîne) bi van temayên mezin tije bûye: Olperwerî, kurdperwerî, namûs û mêvanperwerî. Birastî nefesa metnê, di ber van temayan de teng dibe, qefesa singê wê têrê nake ku ji devê lehengan fikrên nivîskar bigihîne me. Lê carekê nivîskar biqerar e, dê van mijaran bi me re parve bike û peyama xwe bigihîne me. Lewma di hem diyalog û hem jî monologên wan de binê van temayên dilpak tê xêzkirin. Jixwe mirov destpêka piyesê binêre, di binê nivîsa Memê Alan de, di nav kevanê de dê ev hevok bê dîtin: “Tiyatroya kurdan fezîletê kurdan noşî didit.”

Cegerxwîn/Cîm û Gulperî

Ger we Cîm û Gulperî ya Seydayê Cegerxwîn xwendibe, we vêga ferq kiriye metneke gelek zar-şêrîn e. Di kêliya xwendinê de li ser navê xwe dibêjim, min gelek kêf jê girt. Lê Seydayê Cegerxwîn jî ew kiriye keşkûlek û her tiştî tê de bi cî kiriye: Bêtifaqiya kurdan, belengazî, koçberî, talankirina eserên dîrokî, adetên paşverû, evîndariya dotmam û pismaman, parodiyên ku digihîjin çîrokên gelêrî (wek Siyabend û Xecê), li hember zordariyê, şer û xîret hwd. Cegerxwîn van yekan bi riya evîna Cîm û Gulperiyê qiset dike, ji zaroktiyê heya azibiyê! Bi ger û geştên van her du cîranên dildar dixwaze ji civata kurdan panaromayek li ber me dayne. Datîne jî. Bi gera wan a Lubnanê destnîşan dike ka kurd çiqas belavî her derê dinyayê bûne; bi gera çiya hem xweşikbûna sirûşta Kurdistanê û hem kavilbûna avahiyên wê yên dîrokî û hem jî şahidbûna bêtalihiya evîndarên vê serdemê ku di rewş û tentêla Siyabend û Xecê de ne; bi çûna sînemayê li hember zilmê desthilanîneke şoreşger; bi gera Amedê, pêşbaziya hespan û mêrxasiya ciwanên kurd hwd. nîşan dide. Dide, lê bi awayekî gelek grotesk û ecêb, ku mirov nafesirîne ev metin çi ye û ji bo çi hatiye nivîsîn! Lê ji metnê diyar dibe ku ji bo gelek mebestan hatiye nivîsîn. Seyda ji bo peyamên civakî wisan dilxwaz e, di dawiya metnê de ji bîr dike ku ji ber sedemên adetî malbata Gulperiyê naxwaze bi Cîm re wek berê bigere, ji ber ku her du jî mezin bûne, serbestiya masûmiyeta zaroktiyê li dû maye û malbata qîzikê ji gotegotên gundiyan ditirse. Lê Seyda çîrokê ji vê çarçovê derdixe, dike nav çarçoveyeke din. Tu lê dinêrî qodên çîrokê tev ber bi wateyên temsîlî ve şemitîne. Ji ber ku Gulperî, di dawiya çîrokê de êdî ne qîza cîran e, welatê dîlketî ye û yên ku dîtina Cîm lê qedexe kirine û jiyanê lê kirine dojeh jî ne malbata wê ye, “dijmin” in. Jixwe di dawiya çîrokê de ji devê Gulperî bixwe ev peyv derdikeve, dibêje “bêkuştin û yekîtî tu min ji nav lepên dijminan dernaxî”.

Çîrok, çima hat vê qonaxa ku bi sembolên kolektif êdî tê xwendin û vegotin? Tu sedem nînin. Cegerxwîn wisan dixwaze, herhal bi wê qaneetê ye ku çîroka wî rengekî kolektîf bigre, dê manîdartir bibe!

Ji Nifşê Hawarê

Yên ku çîrokên nifşê Hawarê xwendibin dê bibîrbînim ku di gelekan de hesreta welat, kesera ku ji têkçûna serhildanên netewî der dibe mijareke berbiçav e. Û her wiha li hember îmaj û nasnameya tirk vebêjeke de-kolonyal û avakirina nasnameyeke kurd jî serî radike. “Dildiziya Gulekê”, “Li Ber Tevna Mehfûrê”, “Gulê”, “Hevîna Perîxanê”, “Li Goristaneke Amedê”… Heta di çîroka herî ji vê peywendê dûr de jî, ev yek heye. Mesela “Eyloyê Pîr”, ku çîrokeke dewrên qedîm e û bi mijara xwe ve ji çîrokên din ên Kamuran Bedirxan vediqete. Heta rê li ber mirov vedike ku mirov xwendineke psîkanalîtîk li ser bike. (Lê ka bila ev niha nekeve navbera gotinên me.) Di ciyekî vê çîrokê de, dema Gurgînê kurê Mîr Tacîn çûye talanekî giran rakiriye aniye û ev qehremaniya wî bûye sedem ku li hember giregirên dîwana mîr bê perrûkirin (taltîfkirin), nivîskar dibêje: “Gurgîn di şerekî mezin de zora tirko biribû, xelkê Kurdistanê pê şa bûbûn”.

An di helbesta me ya yekem a serbest de, yanê di “Bilûra Min” de pêşî nediyar e ku rengekî civakî hebe. Helbest di nav tema û teswîrên pastoral û hestên lîrîk de diherike diçe. Lê du caran helbest rengekî giştî digre: “dema ko dinya hişyar dibe / ji xew radibe ji me re / strana azadî û serbestiya / Kurdistanê binehwirîne…” Ciyê duyem jî ev e: “Û bêdengiya şevê de / pêjna lingên mêrxasan tê.” Sal, 1941 e. Ku di vê salê de hema bibêje li hemû parçeyên Kurdistanê tevgerên netewî zeîf bûne, kurd li ber dijminên xwe mixabin têk çûne. Lê dîsa jî nivîskarê kurd dixwaze bêdengiya şevê bi pêjna lingên mêrxasan bişkê!..

Piştî Hawarê û Îro

Ez wisan bawer im bi vî çavî mirov li metnên kurdên Qafqasyayê û diyasporayê binêre, dê di wan de jî ev mudaxeleya rewşenbîrî bê dîtin. Ji ber ku di nav jiyana kurdan de zemînek heye ku nivîskar xwe mecbûr bibine da ku ji bo gelê xwe kêşeya sereke destnîşan bike, metna xwe ji mebesteke kolektîf mehrûm neke. Îro ev guheriye? Ne zêde! Dema min di xebata xwe ya dawîn de cih da 16 romanên ku pala xwe dane folklorê, min cardin dît ku di gelekan de ji ber endîşeyên giştî, nivîskarê kurd, çalakiya rewşenbîrî daniye pêşiya çalakiya edebî. Yanê hê jî nivîskarî wek beşeke rewşenbîriyê tê dîtin. Ne wisan bûya dê metnên wek Şewêş (Fuad Temo), Le Xewma (Cemîl Saîb), Meseley Wijdan (Ahmed Muxtar Caf) an Awatî Dil (Pîremêrd) bihata temamkirin û li kêleka van dê hin metnên din hebûna!

Lê çi ye ku wek miletê xwe nivîskarê kurd jî di nav atmosfereke neasayî de dijî û dinivîse, rastî mêtinkariyeke despotîk hatiye, ji ber tirsê metnên xwe veşartiye, ji ber wan ketiye hepsê, îşkenceyan tam kiriye hwd. problema wî ya yekem ne edebî ye, polîtîk e. Jixwe modernbûna kurdî jî di destpêkê de modernîzasyoneke siyasî ye ku hemû enerjiya xwe bi şiyarkirin û serwextkirina kurdan xerc kiriye. Lewma nimûneyên edebî, bala xwe bidinê di destpêkê de kêm in (di Êwra Stenbolê de çîrokek e, şanoyek e, ji tirkî çend helbest in ku hatine wergerandin û bi piranî jî helbesteke şiklen klasîk, bi naverokî jî qismên modern heye) û wekî ku min aniha anî ziman hinek jê jî netemamkirî ne. Jixwe ne xerîb e ku di gelên bindest de erka edebiyatê, heya radeyekê di bin xizmeta mebestên kolektîf de be. Piştî vê saetê tiştê xerîb ew e ku hêza edebiyatê evçend bê zeîfkirin û wek enstrûmaneke xeyrî-xweser bê dîtin. Çimkî dibe ku ev yek bi xwe re qelsbûn û belawelayek bîne. Nexwe polîtîkbûna edebiyata kurdî, waqieyek e. Kurd çi ye ku miletekî bindest e, nûsîna bi kurdî, bi serê xwe helwesteke de-kolonyal e. Ger neyê jibîrkirin ku sîstemên kolonyal çand û zimanên herêmî bêqîmet dikin û ew li ber çavên xwediyê wan reş dikin, wê deme kurdînûsîn, li hember vê bêqîmetkirinê, li hember asîmîlasyona çavsor bersiveke polîtîk e.

Di pratîkê de ha ji we re îsbata wê: Hawar! Ev polîtîkbûna bivênevê, di manîfestoya Hawarê de eşkere ye! Di jimara pêşîn de nivîsek heye bi navê “Armanc, Awayê Xebat û Nivîsandina Hawarê”. Di ciyekî de dibêje, “Hawarê siyaset ji civatên welatî re hiştiye. Bi siyasetê bila ew mijûl bibin. Em jî di warê zanîn, hiner û sinhetê de dê bixebitin.” Lê piştre 7 xalên ku tên jimartin (belavkirina alfabeya kurdî, berhevkirina zarên kurdî, berhevkirina çîrok û çîrçîrokên kurdî, stranên kurdî, senifandina dîwanên kurdî û jînenîgariya şair û mirovên bijarte, tesbîtkirina reqs û qeydeyên kurdî, senifandina hatinên Kurdistanê û dîrok û erdnîgarî) hemû jî ji hev polîtîktir in.

Digel vê yekê, miştbûna metneke kurdî ji peyamên kolektîf, hê jî berdar e. Ji ber ku di vê qonaxa dawîn de mirov dikare çend işaretên vê tetbîqê li ser hin metnan bibîne. Ez dibêjim rexneyeke Folklor û Romanê li ser vê bû: Çima hin metin, wek eraseya fikrên nivîskar hatine bikaranîn? Çawa netîrbûna teferûatan, ew ber bi epîromanê ve ajotine? Di bin endîşeyên îroyîn de çima evçend xisarên edebî diqewimin?..

Nav ne lazim e, di çend romanan de derbas dibe ku gundiyên jirêzê tu lê dinêrî ji Melayê Cizîrî û Ehmedê Xanî beytan jiberkirî dixwînin, ji pirsgirêkên netewî hayedar in, bi girîngiya yekîtiyê hesiyane… Mesela di romana Cembelî Kurê Mîrê Hekaryan de nivîskar qîma xwe bi vegotina evînekê nayne. Tê de sahneyên ku ji îhtiyacên îroyîn der bûne, cih girtine û ev sahne jî ne yek û ne jî dudu ne: Di îxanetê de rola bindestiyê, di çewtiyên şexsî de rola jeng û qirêja Osmaniyan; ji ber neyekîtiyê ka çawa welatê kurdan bûye meydana cenga tirk û eceman; ji ber nezanî û sîqaldayîna Ebasî, Emewî Sefewî û Osmaniyan ka me êzîdî, ev kurdên resen ên sadiqî ziman û çanda xwe çawa qetil kirine; pertbûna xezel û beytên Ehmedê Xanî û Melayê Cizîrî li ser zimanê hemû lehengan… Romaneke xweş û sirûştî ye, lê dema ev temayên ha lê zêde dibin, ji wê sirûştiyê pariyek dûr dikeve û peyamên nivîskar sere xwe radikin.

Di van hemû metnên navborî de, peyam ketiye pêşiya otonomiya metnê. Vê têgehê, yanê otonomiya/xweseriya estetîk, wisan ne di wateya disîplînên Formalîstên Rûsî, Rexneya Nû ya Anglo-Amerîkan an Binyatgeriyê de bi kar tînin, nexêr! Ew li ser navê metnê, wan peywendên ku metnê ava dikin red dikin. Bi min her metin xwediyê peywendeke dîrokî, siyasî ango cinsiyeta civakî ye. Bêyî van metin dikare wek sîstemeke navxweyî bê îzehkirin, lê kêm dimîne. Li vir xweserî ji bo min, destpêka sînorê diyardeyekê ye. Hûn bi çi mijûl bibin, nasîna wî warî ji bo we hem îmkan û hem jî sînor e. Yanê hûn dikarin ji “kaxez” gelek tiştî çêbikin, lê hûn nikarin pantorekî teng an balgîvek çêbikin. Ev yek îmkan û sînorên xweseriya kaxezê tayîn dikin. Di vê meseleyê de mirov dibêje qey nivîskarê kurd, îmkan û sînorên cureya li ber destê xwe bizanibe, dê li ser navê edebiyatê çêtir heqê wê xweseriyê biparêze.

Encam

Di vê tabloyê de para kêmnivîsandinê heye? An dibe ku kêmnivîsandin xîmekî vê keşkûleyê (kırk ambar) be? Bi min, erê! Ji ber ku Koyî xwediyê yek dîwanê ye, yanê yekî kêm-nûs e, dîwana wî piştî wefata wî gelek sal şûnde (1925) çap bûye. Em lê dinêrin Ebdurrehîm Rehmî Hekarî yê ku di kovara Jînê de helbestên kurdî û gotarên kurdî jî nivîsiye (çîrokeke wî ya bi tirkî jî heye: “Bir Kurd Mahbubesinin Sabah Meşguliyeti”) careke din vegeriyaye şanoyê? Na! Jê tenê ev nimûne heye. Tîrên xwe ji bo carekê li armanca xwe vala kiriye. Em Reşoyê Darê (1956) lê nekin, mînakên pexşaneke edebî zêde nînin bal Cegerxwîn. Heta Cîm û Gulperî (1948) ji sê payan payek bi beşên helbestê (Cegerxwîn “xweşxan” dibêje) tije ne. Yanê Cegerxwîn jî vê cureyê nedomandiye. Û ev e niha ferq dikim ku -Îhsan Colemêrgî jî tê de- romannûsên ku ketine xebata Folklor û Romanê jî kêm-zêde di eynî rewşê de ne. Yek-du kes ne tê de praksîsa van nivîskaran ji nimûneyekê wêdetir nîne!

Elbet ev bêîstîqrariya şexsî, ji ya siyasî xafil nîne. Ji ber ku nivîskarê kurd di heman demê de ew kes e ku hatiye girtin, kuştin, berhemên wî hatine windakirin, şewitandin, qedexekirin… Di nav evçend giyankujî û zimankujiyê de berdewamiya jiyanê bi xwe zor û zehmet e. Lê belê her tişt diguhere. Duh nivîsandina bi kurdî têra gelek tiştî dikir, ev çalakî bi serê xwe helwesteke qedirbilind bû. Lê texmîn nakim ku sibê, têrê bike ku mirov xwe bi wî mertalî biparêze. Her kemiyet, li pey wesfekî ye. Hebûna wî wesfî zor dide nivîskarê kurd ku tiştên baş û kûr jî binivîse. Erê, ew peyrewên Mele Perîşan, Elî Herîrî, Ehmedê Xanî, Koyî, Celadet Elî Bedirxan, Mehmed Uzun, Hesenê Metê, Bextiyar Elî ne û bi vê tercîhê jixwe kohî û kenarîbûnê pejirandine, rûmeteke a prîorî heq dikin… Lê, têrê nake! Wesfekî ku zewqa me ya edebî, meraqa me ya insanî tetmîn dike jî lazim e. Ez dibêjim dema nivîskarê kurd, bawerî pê anî ku ji vî karî re sebr û karkeriyek divê, û di ber de nimûneyên çalakiya xwe zêde kir û di her berhemê de bi awayekî bêhnfereh û neqişkar ji me re çîroka xwe vegot, wê demê wesf jî dê keremî hundir bibe û tu sedem namîne ku li gor dile me xwendevanên vê edebiyatê tunebin.

Ji bo sebra we spas dikim…

Remezan Alan / 01.02.2014

* Remezan Alan di êvara 1’ê mehê de li Weqfa Îsmaîl Beşîkçî di gotûbêja “Li ser çend taybetiyên edebiyata kurdî ya modern” de ku Weşanên Peywend amade kiribû axivî. Ev metin axaftina Alan a wê êvarê ye.

Kürt Dili ve Edebiyatının Kimliği

Kürt dili; Hint-Avrupa dil gurubunun Aryan kolundandır. Her ne kadar Kürtçe İrani diller ailesinin kuzeybatı grubu içinde yer alıyorsa da, o kesin hatları ile Farsçadan tamamen bağımsız bir dildir.

Kürt dili Kürdistan diye adlandırılan ülkenin yaygın ve çoğunluk insanın konuştuğu bir dildir. Bilindiği gibi Kürtler bu gün hala,  Türkiye, İran, Irak, Suriye, Ermenistan devletlerinin “Misaki Milli“ sınırları arasında yaşamaktadırlar ve bağımsızlıktan yoksundurlar.

Kürtlerin dünyadaki toplam nüfusu 50 milyona yakındır. Güney parçasını saymazsak eğer (orada federe bir Kürt yönetimi var ve Kürtler kendi kaderlerini tayin etme konusunda diğer parçalara nazaran özgürdürler.) bu büyük nüfusa sahip halkın hala kendi devleti yoktur. Kürtler hala Türkiye’nin, İran’ın ve Suriye’nin “Kürtleri“ diye adlandırılmaktadırlar ve  coğrafyalarında özgür değillerdir. Bu gün Dünyadaki 52 bağımsız devletin toplam nüfusu, Kürtlerin toplam nüfusundan daha azdır.

Başka bir deyişle dünyada bu gün bağımsız devlet olarak egemenliğini sürdüren 52 devletin toplam nüfusu, Kürt nüfusundan daha azdır. Buna karşın Kürtlerin bir devleti yoktur.

Kürt dili, dünyanın en eski dillerindendir. Bu gün sadece Irakta resmen tanınmaktadır. Sadece Kürt federe bölgesinde Kürt dili, resmi dil statüsündedir.

Bu bölgede kamusal alanda ve devlet bürokrasisinde egemen olan lehçe ise sorani lehçesidir. Güney ve Doğu parçalarının çoğunluk lehçesi Sorani olsa bile, genel Kürt nüfusu bakımından Kurmanci lehçesi, Kürtlerin yaklaşık % 60’lık bir bölümü tarafından kullanılan en yaygın lehçedir. Kürtçenin sadece Kurmanci lehçesi ile en son hazırlanmış olan sözlük (Sayın İzoli ve Sayın Zana Farqininin sözlükleri)  130 binden fazla kelime içermektedir. Kürt dilinin kullanılamamadan ötürü en az bir o kadar da kelime kaybına uğradığı savlanmaktadır. Sorani, Zazaki, Lori, gorani ve Hawraman lehçe ve ağızları da eklendiğinde, bu dilin genel kelime hazinesinin 200 binin üstünde olduğu kabul görmüş bir gerçekliktir.

Bunun dışında (Irak Hariç) tarihte hiç bir zaman resmi dil sıfatında eğitimde, siyasette ve kamusal alanda Kürtçe yaygın bir biçimde kulanım şansı bulamamıştır. Buna karşın, onca asimilasyon, özümleme ve yozlaştırma uygulamalarına karşın hala yok olamamıştır. Kürtçe, Zengin bir edebiyat ve kelime hazinesine sahiptir.

Kürt edebiyatı, sözlü ve yazılı edebiyat olarak kendini göstermektedir. Sözlü edebiyat, Dengbéjlerin çağlardan taşıyarak (söyleyerek) getirdiği anlatım edebiyatıdır ve çok eski tarihlere dayanmaktadır. Kürt edebiyatı sözlü geleneğinden beslenerek çağlar boyu bu güne gelebilmiştir.

Yazılı edebiyatın ilk ürünü olarak da, 950 yılı dolaylarında, ünlü Kürt Şair BABA TAHİRÊ ÛRYAN ( 935-1010) tarafından Hamedan kentinde, (Bazı kaynaklar, şaire Tahir Hemedani de demişlerdir.) yazılmış olan Rübaileri örnek vermek yeterlidir. Ömer Hayam’ın rübaileri Baba Tahir’den uzun yıllar sonra kaleme alınmıştır. Sözlü Kürt edebiyatının tarihi binlerce yıl öncesine kadar uzanır.

Kürt edebiyatının ve şiirinin en çok yaygınlaştığı lehçesi Soranicedir. Süleymaniye Kentinin alınmasından sonra, Kürt edebiyatı, büyük bir ivme kazanmıştır. 200 yıl içinde binlerce edebi eser yazılmış ve yayınlanmıştır.  Bu eserlerin hemen tümü Arami (Arapça diye ifade edilen) yazı karekteri ile (alfabe ile) yazılmıştır. Saddam Zamanında bile Kürtçe o bölgede yasaklanmamıştır.

Botan beyliği döneminde Kurmanci lehçesinden eserlere rastlamaktayız. Daha sonrada Erdelan beyliği döneminde Mah Şeref Xanım (Mesture Erdelani) gibi önemli yazarlara rastlanır. Baban emirliği zamanın da ise, Salim, Nali ve Kurdi gibi, Kılasik Kürt edebiyatının en önemli üç şairi ortaya çıkmıştır. Wefai ve Haci Qadiré Koyi de, bu dönemin diğer ünlüleridir. Ama Piremérd, yakınçağ Kürt şiirinin duayenlerindendir.

Erdelan ve Baban beyliği döneminin edebiyat lehçesi soranicedir ve eserler bu gün Arap alfabesi olarak bilinen Aramice alfabe ile yazılmıştır. İran parçasının en ünlü şairleri Hémin, Kane Muzher ve Hejardır.

Türkiye’de ise, Cigerxwin ve Osman Sabri en başta gelenlerdir.

Modern Kürt edebiyatının en önde gelen şairi Abdullah Goran’dır. Kürt dilinin Soranice lehçesi ile yazılmış İlk Kürt romanı 1950’li yıllarda İbrahim Ahmed tarafından yazılan ve daha sonraları da, Rüstem Cemili adlı Kürt yönetmen tarafından sinemaya uyarlanmış olan JANA GEL adlı romandır. Bextiyar Elinin yazdığı, EVAREY PERWANE ise ilk modern Kürt romanı olarak kabul edilir. Daha sonraları ise ŞAR romanı gelmektedir.

Kürtlerin kullandığı bir başka alfabe de, Kiril alfabesidir. Ermenistan ve eski SSCB ülkelerinde kullanılmaktadır. Giderek gerileyen bir alfabedir. Kürtler çok da rağbet etmemektedirler.

Ereb Şemo’nun Kiril harflerle 1930’lu yıllarda yazdığı ŞİVANÊ KURD adlı roman da, çağdaş romana örnek verebiliriz. Eğer uzun öyküler tarzında yazılmış olan bu yapıta roman diyecek olursak, buna göre Şivanê Kurd de en önde gelen Kürt romanıdır. Bu roman kirilce yazılmıştır. Daha sonraları, il kez Özgürlük Yolu yayınlarınca Kurmanciye, ve daha sonraları da aynı yayın evi tarafından Kürt Çoban adı ile Türkçeye çevrilmiştir. Erebê Şemo, Şekroyé Xudo, Heciyé Cindi, Casimé Celil, Celilé Celil, Ekseré Boyik, Karlané Çaçan, Tosiné Reid, Weziré Eşo, Emeriké Serdar, Xelîlê Çaçan, Temurê Xelil ve daha onlarca kişi eski SSCB ülkelerinde; önceleri Kiril daha sonraları da Latin harfleri ile eserler vermişlerdir.

Kürt dilinin eski ve güçlü edebi ürünlere sahip diğer lehçesi de Kurmanci lehçesidir. Bu lehçe ile yazmış en önemli Kürt şairler, Elî Herîrî (1425-1495), Feqîyê Teyran (1590-1660), Melayê Cizîrî (1570-1640) ve Ehmedê Xanî (1650-1707) ‘dir. Ehmedê Xanî tarafından yazılmış olan Mem û Zîn adlı eser ilk kez 1730’da, yayınlanmıştır. Bu şairlerin kullandığı alfabe de, Aramice, yani Arap alfabesiydi.

Yüzbaşı Noelin tavsiyeleri doğrultusunda, Ünlü Kürt düşünürü Mir Celadetin kararı ile Latin alfabesi de Kürt dili ile tanışmıştır. Kürtlerin Latin harfleri ile tanışması son yetmiş yılda gerçekleşmiştir. Bu nedenle yaşı yetmişin altında olan Kürtler, önceki dönemlere ait yazılı eserlerden yararlanma şansı bulamamıştır. Keza yetmiş yıla yakındır ki Irak (Güney) ve İran (Doğu) Kürtleri de Latin harflerle gelişip yaygınlaşan Kürtçe eserlerden istifade edememektedirler.

Kuzey de ise.  (Türkiye parçası), son yıllarda, özellikle de sürgünde güçlü edebi eserlere rastlamaktayız. Kurmanci lehçesi ve Latin harfleri ile yazan Kürt edebiyatçılarının başında, Mehmet Uzun, Jan Dost, Kemal Burkay, Murad Ciwan, Mahmud Lewendi, Fırat Ceweri, Helim Yusif, Feqi Hüseyin Sağnıç, Muhsin Kızılkaya, Mustafa Aydoğan, Enwer Karahan, Malmısanıj, Lokman Polat, Munzur Çem, Rohat Alakom, Felat Dilgeş, Ziya Avcı, Aram Gernas, Hasan Kaya, Zana Farqini, Sami Tan, Abdullah Varlı, Ali Karadeniz ve adını sayamadığımız bir çok yazar ve edebiyatçı Kürt dilinin gelişmesine önemli katkılar sundular.

Dildeki lehçe farkları, kullanılan farklı alfabeler ve Kürtlerin bölünmüş yapısı daha güçlü bir dil ve edebiyatın doğmasını engellemiştir. Kürt edebiyatı, Kürtlerin birlikte yaşadığı ulusların edebiyatını da etkilemiş ve onlardan da etki görmüştür. Keza benzer bir duruma dil alanında yaşanmaktadır. Kürt dilinde de,  karşılıklı etkileşime rastlamak mümkündür. Bu doğal ve kaçınılmaz bir sonuçtur.

Latîf Epozdemîr
——-Devam edecek————–

Kürt Edebiyatı’nda Bazı İlkler

  1. İslam öncesi Kürt Edebiyatı’nın ilk yazılı örneği: Bilinen ilk Kürtçe şiir M.Ö 330 yılında Baraboz tarafından yazılmıştır….
  2. Klasik Kürt Edebiyatı’nın (İslamî dönem) ilk şairi Baba Tahirê Hemedanî (Uryan) ile Eliyê Heriri’dir.
  3. Kürtlerin adı bilinen ilk dengbêjî; Evdalê Zeynikê ( Van- Mikis)
  4. İlk Kürt kadın dengbêji: Eski Sovyetler Birliği’nde yaşayan Kürtler içerisinde, ilk Kürt kadın sanatçı Susika Simo’dur.
  5. Nesir alanında eser veren ilk Kürt yazar Elî Dînewerî’dir (820-895). Bilimsel konularda eser vermiş bu Kürt yazar eserini Arapça ile yazmıştır.
  6. İlk Kürt edebiyatçısı Hewlêrli İbn Xalikan’dır. (Bu görüş Enver Mayi’ye aittir.)
  7. İlk Kürt tasavvufçusu Melayê Cizîrî’dir. (1570-1640)
  8. Milli temalı ilk şair Ehmedê Xanê’dir. (1651-1706)
  9. İlk Kürtçe Sözlük Ehmedê Xanî’nin yazdığı “Nubîhara Biçûkan”ın bir bölümüdür.
  10. İlk Kürtçe gramer kitabını Ali Teremoxî yazmıştır. (XVI. yy)
  11. Coşku ve heyecan şiirleriye nam salan ilk Kürt şair Feqîyê Teyran’dır. (1390-1660)
  12. İlk Kürtçe Mevlit, Melayê Batê tarafından yazılmıştır. (1417-1491)
  13. Latince yayım yapan ilk Kürt dergisi Celaldet Bedirxan tarafından çıkarılan “Hawar” dergisidir. (1930)
  14. Eserleri günümüze kadar ulaşan ilk Kürt kadın yazarlar; Mah Şeref Erdelanî ile Mîhrîbana Berwari’dir. ( 1814-1865 aynı yıllarda yaşadıkları tahmin ediliyor.)
  15. Tarihte bilinen ilk Kürt tiyatrosu 1872 yılında Ebuzziya Mehmet Tavfik tarafından yazılan “Ecel-i Kaza”dır. “Kaza ile gelen ölüm” ya da “talihsiz ölüm” anlamı da taşıyan “Ecel-i Kaza”nın yazarı Ebuzziya Mehmet Tevfik, Orta Anadolu Kürtlerindendir. (Kaynak: Sedat Ulugana/ Kürtlerin en eski tiyatro eseri, “Ecel-i Kaza”)
  16. İlk Kürt gazetesi: “Kürdistan”- Mikdat Mithat Bedirxan, 22 Nisan 1898 – Mısır Kahire
  17. Modern bir matbaada yayımlanmış ilk Kürtçe kitap: “Mewlîdê Nebî” (Peygamber Efendimiz’in Mevlidi), 1899 yılında Diyarbekir Litografya Basımevi tarafından 400 adet basılmıştır.
  18. İlk Kürt cemiyeti: Kürdistan Azm-i Kavî Cemiyeti, 1900 İstanbul
  19. İlk Kürt kadın cemiyeti: Kürt Teali Nisvan Cemiyeti, 1919 İstanbul
  20. İlk Kürt öğrenci cemiyeti: Kürt Talebe Cemiyeti (Hêvî), 1912 İstanbul
  21. Kürtlerin ilk modern tiyatro teksti olarak kabul edilen ”Memê Alan” 1918’de Ebdurrehim Rehmîyê Hekarî’nin yazdığı oyundur 
  22. İlk Kürtçe piyes: ”Birîna Reş” (Kara Yara) -1959’da Musa Anter- Harbiye Askeri Cezaevi’ndeki hücresinde yazdı. 
  23. Türk Tiyatro ve Sinemasında Kürt karakterlerin işlendiği ilk oyun: 1977’de “Deprem ve Zulüm”
  24. Oscar’a aday gösterilmiş ilk Kürt filmi: “Şîwenî Befir” 
  25. İlk Kürt romanı: Erebê Şemo “Şivanê Kurd” 
  26. “Mem û Zîn” adlı eseri Fransızca’ya çeviren kişi Dr. Nurettin Zaza’dır. (1988’de Lozan’da vefat etti)
  27. Türkiye’de İlk Kürtçe klipi çeken: Ferhat Tunç 
  28. İlk Kürt filmi: 1926 yılında Kürt kadınlarının durumunu ekranlara getiren “Zerê” adli film çekildi. 
  29. İlk Kürtçe çizgi roman:“Mirina Jaro” (Jaro’nun Ölümü), yazan Mamê Elî çizen Levent Özkan
  30. Kürt çocuklarının ilk çizgi roman karakteri: “Guldexwîn”, yazan İbrahim Sediyani çizen Zişan Özeke (21 Mart 2012- Siirt’ten Öte Haber Kültür Sitesi)
  31. İlk Kürt Film Günleri: Almanya’nın Köln kentinde düzenlendi. Kürdistan Öğrenciler Birliği (YXK) ile Baran Kültür Evi’nin ortaklaşa düzenlenen 1. Köln Kürt Film Günleri, 30 Eylül 2006’da yapıldı.
  32. Kürdistan’a matbaanın girişi: Osmanlı döneminde 1856 yılında Erzurum’da kurulan matbaa, Kürdistan topraklarındaki ilk matbaadır.
  33. İlk Kürt matbaası: Kürdistan Gazetesi Matbaası, 1898 Mısır Kahire
  34. Modern anlamdaki ilk Kürt matbaası: Huseyîn Huznî Mûkriyanî, 1915 Halep
  35. Yasal olarak çıkan ilk Kürt gazetesi: Kürt Teâvun ve Terakki Gazetesi, 1908 İstanbul
  36. İlk Kürt yayıncılığı: Ermenistan’da 1921 yılında “Roja Teze” isimli bir gazetenin yayınlanmasıyla.
  37. İlk Kürt müzik grubu: Koma Wetan, 1970 (Rock grubudur)
  38. Kürtlerin ilk enstitüsü: Paris Kürt Enstitüsü
  39. İlk Kürdoloji çalışması: İtalyan Maûrîzîo Garzonî (“Rêziman û Ferhenga Zimanê Kurdî”)
  40. Akademik dilin Kürtçe olarak kullanıldığı ilk üniversite 1968 yılında kurulmuş olan Süleymaniye Üniversitesi’dir
  41. İlk Kürtçe hikaye: 1840’lı yıllarda Mela Mehmûdê Beyazîdî, “Mem û Zîn”in izinden bir öykü yazarak, bugünkü manada yazılı ilk öyküyü kaleme almıştır. Ayrıca Fuat Temo’nun “Roja Kurd” dergisinde kaleme aldığı “Çîrok” başlıklı hikayeler de modern Kürt öykücülüğünün en gelişkin ilk örneklerindendir.
  42. İlk Kürtçe makale: Mardin Artuklu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü’nce hazırlanan “Mukkadime” adlı dergi yayımlandı. Dergide biri Kürtçe olmak üzere toplam 12 akademik makale yer alıyor.
  43. Medern anlamda eser veren ilk Kürt şairi: Ebdullah Goran’dır. (Halepçe 1904-1962)
  44. İlk Kürt Kütüphanesi: Kitêbxanêya Kurdî – İsveç-10 Ekim 1997
  45. İlk Kürtçe Bitki Adları Sözlüğü – Mehmet Fırat tarafından çıkarıldı- Şubat-2013 (Ferhenga Navên Rivekên Bi Kurdî, ilk defa Şubat-2013 yılında Akademisyen Mehmet Fırat tarafından çıkarıldı)

Edebiyata Klasîk a Kurd

Hê jî, dema li ser Kurdî û hebûna Kurda tê axaftin, hinek hene dibêjin ku, “Eger Kurd doza mafê xwe dikin, wê çaxê ka ziman û edebiyata wan, ka dîroka wan?” Bêguman armanca vê nivîsê ne ew e ku em îsbata Kurdî û dîrok û edebiyata Kurda li wan kes û der û doran re bikin. Ji xwe ew jî ne bi awayekî zanyarî, lê bi pirranî awayekî siyasî ev pirsgirêka han dinirxînin. Eger di şirovekirina dîrokê de esasekî zanyarî bê bijartin, an jî di lêkolîna dîroka ziman û edebiyata Kurdî de rêberê lêkolînvanan zanistî be, ewê jî bibînin ku, dîroka ziman û edebiyata Kurdî ji gelên dîn yê herêmê ne kêmtir e; heta ji gelekan jî pêşdetir e.

Tiştekî din a balkeş ev e: Her çiqas em rexne li nêrînên ‘biyaniyan’ bigrin jî, lêkolîna edebiyata klasîk a Kurdî, dîsa ewil car bi destê biyaniyan hatiye çêkirin û nivîsandin. Yên lekolîna ziman û edebiyata Kurdî çêkirine, belge û destnivîsên kevin ku cara ewil derxistine holê, lekolînvan û nivîskarên wekî Alexander Jaba, Albert Socîn, M. B. Rudenko û Mînorskî nin. Helbet pêwîste bê gotin ku, ev tiştên em dibêjin pirranî ji bo dema destpêka sedsala 20 a ye. Lê bi pirranî ev 40-50 salên dawiyê, gelek lêkolînvan û siyasetmedar û rewşenbîrên Kurd jî li ser dîroka ziman û edebiyata Kurdî xebitîne û gelek tiştên hêja jî afirandine. Ev nivîsa jî, berhevkirinekî kurt yên ev hêjayan in ku berhemên wan jî wekî çavkanî li jêr nivîsê hatine berçavkirin.

Tesîra ziman û çandê ya li ser edebiyata klasîk

Berhemên edebiyata klasîk di jiyana dîrokî ya hemû gelan de bi ziman û çanda wî gelî ve pêşketiye û bi parastina ziman û çanda wî gelî ve jî gêhîştiye roja me. Edebiyata klasîk a Kurdî jî, ji vê yekê bêpar nîne. Ji alî din, dîroka destpêka klasîkên Kurdî herî kêm dighîje hezar salî û gelek klasîkên Kurdî, bi axaftin û gramera nivîsandina Kurdî ya bi roja me jî tê famkirin.

Wekî tê zanîn zimanê Kurdî beşekî zimanê Hînd û Ewropayî ye û bi zimanê Farisî û Belucî û Afganî ve jî di nav komekî de cîh digre. Ev koma zimanên navkirî, her weha wekî zimanên Iranî jî tên zanîn. Di navbera Kurdî û zimanên herêmê yê serdest, wekî Erebî û Tirkî de tu nêzîkbûnekî jî tuneye. Erebî, şaxekî zimanê Samî ye; Tirkî jî di nav zimanên Ural-Altayê de cîhê xwe girtiye.

Zimanê Kurdî bi çar zaravayê esasî gêhîştiye roja me. Di nav van zaravayan de yê herî zêde tê axaftin, Kurmancî ye. Zaravayên din jî Soranî, Zazakî û Goranî nin. Ev zaravayên Kurdî ya bi navkirî, di hin herêman de bi navên din jî tên zanîn. Di van herêman de ji bo Kurmancî, Bahdînî, Kurmanciya Jorîn û Şikakî jî tên gotin. Her weha ji bo Zazakî, Dimilkî, Kirdaskî û Kirmanckî; ji bo Soranî, Kurmanciya Jêrîn; ji bo Goranî jî Lurî, Lekî û Sincabî tên gotin.

Berî ku em behsa edebiyata klasîk a Kurdî bikin, bi awayekî kurt li ser pêşketina ziman û çandê û tesîra wî ya li ser edebiyata klasîk a Kurdî jî rawestin. Tê zanîn ku, di pêşketina ziman û çand de, tesîra herî mezin, dewletbûn e. Ji alî din hebûna dezgeyên navendî jî, li pêşketina ziman û çand re tesîrekî mezin dikin. Mixabin, Kurd di vî alî de bêşans in. Dema Selehaddînî Eyyûbî ne têde, di nav van hezar salî de tu dewletekî Kurda çênebûye. Dema Eyyûbî de jî pêşketiyên Kurda bi piranî ji, dînê Islamê re xebitîne; ev yeka li ser edebiyata Kurdî tesîrekî negatîf nekiribe jî tesîrekî pozîtîf jî nekiriye. Ji ber tesîra dînê Islamê, klasîkên dema Eyyûbiyan her çiqas di nav wan de yên bi Kurdî jî hebin, bi piranî Erebî nin. Ji bilî vê yekê, tesîra nedewletbûnê jî, Kurda girtiye bin bandora xwe. Meriv dikare serdestiya zimanên Erebî û Farisî ku klasîkên Kurdî de jî ev serdestiya bi eşkereyî tên dîtin, bi awayî me li jor jê behskir, şirove bike. Ji sedsala 10an heta îro ev tesîrên dewletên serdest û zimanê wan hê jî astengekî mezin e, li ser ziman û çanda Kurdî. Heta gelek kesên navdar ku Kurd in, ji ber vê tesîrê bi Kurdî nenivîsandine; berhemên xwe jî bi piranî Erebî, Farisî û Tirkî afirandine. Wekî mînak; Ebûl Feda, Ibn’ul Esîr û Ibn Xelîkan bi Erebî; Şeref Xan û Mewlana Xalid bi Farisî û yên wekî Nefî û Nabî jî bi Tirkî nivîsandine. Iro jî gelek Kurdên navdar henin ku bi Tirkî, Erebî an jî bi Farisî dinivîsînin.

Ev yeka tenê bi zexeliya Kurda nayê şirovekirin. Bi taybetî ji dawiya sedsala 19an û vir de, zext û zilma li ser Kurda rênedaye ku Kurd bi zimanê xwe binivîsînin û biafrînin. Berî sedsala 19an jî, ji bilî nedewletbûn, her weha tunebûna dezgeyên navendî û zimanê dînê Islamê, ango Erebî jî tesîrekî negatîf li ser ziman û çanda Kurdî çêkiriye. Lê Kurd li hember hemû tesîrên negatîf, ziman û çanda xwe parastine û wê gîhandine roja me. Iro jî li hember ewqas xeterên mezin, dîsa jî Kurd bi zimanê xwe dinivîsînin û diafrînin.

Destpêka edebiyata klasîk

Li ser destpêka edebiyata klasîk, ango li ser berhemên herî kevin a bi zimanê Kurdî, hin nêrînên ji hev cuda henin. Bi raya Alexander Jabayê ku li Erzeromê Konsolosa Rusyayê bû, şaîrê klasîk a Kurda yê ewilîn Elî Herîrî ye. Hinek lêkolînvanên Kurd jî Baba Tahirê Hemedanî ewil şaîrê klasîk yê Kurda qebûl dikin. Her weha lekolînvanên wekî Enwer Mayî jî, Ibn Xelîkan ewil şaîrê klasîk yê Kurda qebûl dike. Tu berhemên Ibn Xelîkanê ya bi Kurdî negihiştiyê roja me. Her weha Ibn Xelîkan û Baba Tahirê Hemedanî, şaîr û nivîskarên demekî nin. Baba Tahîr bi hesabê ebcedê ya Mînorskî, di navbera salên 938 û 1010an de jiyaye. Ibn Xelîkan jî kengî ji dayîk çêbûye, nayê zanîn. Lê tiştê tê zanîn, sala mirina wî 1020 e.

Baba Tahîrê Hemedanî, bi leqabê Baba Tahîrê Uryan jî tê zanîn. Wekî ji navê wî diyar e, ji bajara Hemedanê ye. Di Ansîklopediya Islamê de, agahdariyekî li ser Baba Tahîrê Uryan jî heye. Di Ansîklopediya Islamê de li ser wî tê gotin ku, ew li Medresa Hemedanê dest bi xwendina xwe kiriye. Leqabê “Uryan” jî, ji wê demê pêve hatiye danîn. Ew, şevekî sar û cemed de rût û tazî dikeve avê û sibetirê jî dighîje merteba welîtiyê. Ji ber vê yekê leqabê wî yê “Hemedanî” bûye “Uryan”. Wekî tê zanîn “uryan” peyvekî Erebî ye û bi mana “rût û tazî” tê karanîn.

Elî Herîrî jî di navbera salên 1009/1010 û 1078an de jiyaye. Ji navça Şemzînanê ji gundê Herîrê ye. Dîwana wî heta niha nehatiye dîtin. Cara ewil di sala 1887an de Albert Socîn, helbestekî Herîrî di pirtûka xwe de bi karaniye. Sediq Bahadîn jî di sala 1980an de di pirtûka xwe ya bi navê “Hozanêt Kurdî” de cîh dide çend helbestên Herîrî. Her weha em ji M. B. Rudenko jî dizanin ku, çend destxetên helbestê yê Elî Herîrî di pirtûkxana Lenîngradê, di Saltîkov-Şêdrînê de ye.

Klasîkên me

Alexander Jaba di kitêba xwe de, behsa 8 şaîrên Kurda dike. Yên Jaba behs dike ev in:
Elî Herîrî (1009/1010-1078),
Melayê Cizîrî (sedsala 12a, an jî sedsala 15-16),
Feqiyê Teyran (1307-1375 an jî 1590-1660),
Melayê Batê (1417-1491),
Ehmedê Xanî (1650-1706),
Ismaîlê Bazîdî (1654-1709),
Şeref Xanê Hekarî (1682-1748) û Murad Xanê Bazîdî (1736-1778).

Ji xeynî Jaba, Celadet Bedirxan jî di hejmara 33 a Hawarê de, nivîsa xwe ya ku bi mahlasê Herekol Azîzan nivîsandiyê de şexsiyetên klasîk yên bi Soranî û Kurmancî nivîsandine dijmêre û li derhaqê wan de agadarî dide xwendevaran. Yên Bedirxan bi nav kirine ev in:

  • Nalî, Hecî Qadirê Koyî,
  • Şêx Riza Telebanî, ku evana berhemên xwe bi Soranî afirandinin;
  • Axayê Bidarî,
  • Siyahpûş,
  • Axayok,
  • Mewlana Xalid,
  • Mele Yehyayê Mizûrî,
  • Mele Xelîlê Sêrtî,
  • Şêx Ebdilqadirê Geylanî,
  • Hecî Fetahê Hezroyî,
  • Şêx Mihemedê Hedî,
  • Şêx Evdirehmanê Taxê,
  • Şêx Nureddînê Birîfkî,
  • Şêx Evdirehmanê Axtepî,
  • Mela Unisê Erqetînî û
  • Melayê Erwasê, ku vana jî berhemên xwe bi Kurmancî çêkirine.
  • Mele Xelîlê Sêrte, Nehcel Enam nivîsandiye;
  • Şêx Evdirehmanê Axtepî du dîwanên Kurdî û du jî Erebî nivîsandiye.
  • Mele Unisê Erqetînî pirtûkekî gramerê,
  • Melayê Erwasê jî pirtûkekî tibbî nivîsandine.

Dîwanên Kurdî yê Şêx Evdirehmanê Axtepî, “Dîwana Ruhî” û “Rewdneîm” in; yên Erebî jî, “Kîtabû Keşfîz’zelam” û “Kîtab-ûl Ebrîz” in. Şêx Evdirehman li gundê Çinara Amedê, li Axtepeyê, di sala 1850an de hatiye dinê. Bi gor agahdariyekî roja 29ê Adara 1910an, bi gor agahdariyekî din jî 5ê Sibata 1905an de çûye ser heqiya xwe. Gora Şêx Evdirehmanê, li Axtepeya Çinarê de, li turba bavê wî Şêx Hesenî Nuranî de ye.

Di nav klasîkên Kurdî de yên ku bi Goranî jî nivîsandine henin. Ehmedê Textî, Şêx Mistefayê Beseranî (1641-1702), Xanay Qubadî (1700-1759), Feqî Qadirî Hemewend, Mewlana Xalid (1777-1826) û Mahzûnî berhemên xwe bi Goranî afirandine. Kitêba Xanay Qubadî ya bi navê “Şîrîn û Xusrew” û dîwana Kurdiya Goranî ya Mewlana Xalid di destpêka sedsala 20an de li Stenbolê jî hatine çapkirin.

Selîm Silêman (dawiya sedsala 16an an ji destpêka sedsala 17an), nıvîskarê “Leyl û Mecnûn”ê ji manzuman pêkhatiye, Xaris Bedlîsî (1758), Pertew Begê Hekari, Alî Teremoxî (sedsala 16 an ji 17) jî bi berhemên xwe yên hêja ve di nav edebiyata klasîk a Kurda de cîhê xwe girtine. Lê belê şaîr û zanyarên di nav klasîkên Kurdî de tên zanîn ne tenê zilam in. Her weha ya jin jî di navbera wan de hene. Mahşeref Xanima Erdelanî ku bi navê Mestûre Xanim jî tê zanîn, her weha ji xeynî şaîriya xwe dîrokzanekî naskiriye. Mestûre Xanim di sala 1800an de li Erdelanê hatiye dinê û hê di 47 saliya xwe de, ango1847an de çûye ser heqiya xwe. Sirre Xanima Amedî, di navbera salên 1814 û 1865an de; Mîhrîbana Berwarî jî di navbera salên 1858 û 1905an de jiyanin.

Klasîkên Kurdî yên navkirî û gelekên mayî, di hejmarên din ya Tîrojê de wê wekî rêzenivîsê bêne çapkirin. Di nivîsa ewil de li ser agadariyekî giştî hate rawestin. Wê di hejmarên din de, bi piranî li ser şexsiyetên edebiyata klasîk a Kurdî û berhemên wan bên rawestin. Her weha bila bê zanîn ku, nivîsên ku di hejmarên din de wê bên çapkirin, ji rêzekî kronolojîk wêdatir, bi piranî ji şexsiyetên kêm tên naskirin an jî yên ku heta niha bi awayekî têr û tije li ser wan nehatine nivîsandin, destpêbike.

Çavkaniyên Nivîsê

  • 1. Geçmişten Bugüne Kürtler ve Kürdistan, Kemal Burkay, Weşanên Deng, Stenbol, 1992.
  • 2. Tarîxa Edebyata Kurdi, Prof. Qanatê Kurdo, Weşanên Oz-Ge, Ankara, 1992.
  • 3. Mem û Zîn, Ehmedê Xani, wergêr M. Emîn Bozarslan, Weşanên Deng, Stenbol, 1996.
  • 4. Hayat Hikayem, Cegerxwîn, Weşanên Evrensel, Stenbol, 2003.
  • 5. Antolojiya Helbestvanên Kurd, Berhevkar A. Bali, Weşanên Pelê Sor, Stenbol, 1992.
  • 6. Rewdneim, Şêx Evdirehmanê Axtepî, Amadekar: Zeynel Abidîn Zinar, Stockholm, 1991.

Kürt Edebiyatı Nereden Nereye?

Kürt edebiyatı medreselerde serpilen klasik Kürt edebiyatını saymazsak sürgünde var olmuş, orada eserler üretmiş ve son yıllarda yurduna geri dönüş yapmış bir edebiyattır.

Kürt edebiyatının geçmişine baktığımızda öncelikle karşımıza Arap harfleriyle kendini oluşturmuş klasik Kürt edebiyatı çıkar. Tereddütsüz söylenebilir ki klasik Kürt edebiyatı medreselerde doğmuştur. Çok uzun yıllar boyunca bir ilim okulunu andıran bu medreselerde çok güçlü şairler yetişmiştir. Birçok kaynak Kürtçe’nin yazılı bir dil olarak İslamiyet öncesi belgelere ulaşılamadığını söyler. Bu yüzden Kürtçe 15. yüzyılda edebi hayata girmeye başladığında Arapça ve son derece parlak bir edebi dil olan Farsça bütün Müslüman ülkelerde entelektüel hayata egemendirler. İlk dönem Kürt şiiri için çok önemli birkaç isimden söz edilecek olursa başlangıçta Elî Herîrî daha sonra ise Melayê Cizîrî, Melayê Bateyî, Mele Perîşan, Feqiyê Teyran sayılabilir. Medreselerde yetişen bu çok önemli şahsiyetler, Arapça ve Farsça eğitim görmelerine rağmen Kürtçe şiirler ve divanlar yazmışlardır. Hatta denilebilir ki Ehmedê Xanî’den önce Kürt dilinin yazınsal değerinin farkına varan ve bunu milliyetçilik derecesinde savunan kişi Melayê Cizîrî’dir. Güçlü tasavvuf bilgilerine sahip olan bu şairler Kürtçenin canlı bir entelektüel dile dönüşmesi için çabalamışlardır. Bu klasik dönemde Melayê Cizîrî’den sonraki en önemli çıkışı Ehmedê Xanî yapmıştır. Onun çok önemli eseri Mem û Zîn yüzyıllardır değerinden zerre kadar eksiltmemiş, aksine gittikçe anlaşılmayı ve okunmayı daha da çok bekler hale gelmiştir. Xanî, Memê Alan ismini taşıyan kadim bir Kürt destanını eserine uyarlamış, çeşitli değişikliklerle bir başyapıt koymuştur ortaya. Xanî, Mem û Zîn dışında da üretimini sürdürmüştür. Nûbihar, daha çok bir sözlük niteliğindedir ve çocuklara yöneliktir.

Klasik Kürt edebiyatı Bedirhan beyliğinin yıkılmasıyla birlikte ciddi bir suskunluk yaşamıştır. Kürt edebiyatı artık sürgünde yaşamak durumunda kalmıştır.

Kürt edebiyatı denince akla ilk gelen kelime sürgündür. Bir anlamda Kürt edebiyatı sürgün edebiyatıdır da. Cumhuriyetin kuruluşundan itibaren toprağından kopmak zorunda kalan, var olma mücadelesini bu topraklarda sürdüren Kürtler asimilasyona uğramamak, bu kadim kültürü hem var etmek hem diriltmek için yoğun çabalar göstermiştir. Bu münevverler, kendi hayatlarından eksiltip, elleri ayakları kırılmış bu edebiyata kol kanat germişler ve Kürt edebiyatını ayağa kaldırmayı başarmışlardır.

Bedirhaniler sürgüne gönderildiğinde, özellikle Celadet ve Kamuran Bedirhan kardeşler Kürt dili ve edebiyatı için çok önemli işler yaptılar. İlk Kürtçe gazetesi olan Kürdistan, Mîqtad Mîthat Bedirxan tarafından 1898 yılında Kahire’de basılmaya başlandı. Bu gazetenin çıkışı aslında sürgündeki ilk Kürtçe metinler olarak da değerlendirilebilir. Ancak ondan önce 1840’lı yıllarda Mela Mehmûdê Beyazîdî, Mem û Zîn’in izinden bir öykü yazarak, bugünkü manada yazılı ilk öyküyü yazmıştır. Daha sonrasında ise 1913 yılında Fuadê Temo’nun, Çîrok (öykü) adlı öyküsü ortaya çıkmıştır.

Celadet Ali Bedirhan, daha 1919’lu yıllarda Kürtçe için alfabe araştırmasına girişmiş ve çeşitli çalışmalar yapmıştır. Ancak Bedirhan rüyasını ancak 1930’lu yılların başında Hawar dergisini çıkarmaya başladığında gerçekleştirir. Çok ciddi ve paha biçilemez uğraşılar sonunda Kürtçeyi en iyi ve eksiksiz yansıtan alfabeyi kullanmaya başlamış, dergideki yazıları bu alfabeyle yazmış ve bu alfabeyle ürünler vermiştir.

Derginin ilk 23 sayısında hem Arap hem de Latin alfabesini kullanan Bedirhan 24.sayıdan itibaren sadece Latin alfabesini kullanmış ve bugünkü Kürtçe alfabeyi kurmuştur.

 1932 ve 1943 yılları arasında çıkan Hawar dergisi Kürt edebiyatı için çok önemli bir ekolü de ortaya çıkarmıştır.  (Bu dergi başlıbaşına bir yazı konusudur.)  Celadet ve Kamuran Bedirhan, Osman Sebrî, Nûredîn Zaza, Qedrî Can, Cigerxwîn bu derginin sayfalarında yer alan birkaç isimdir. Bu dergide yaklaşık 70 öykü yayımlanmış ve bugüne kalan birçok yazar ve şair ortaya çıkmıştır.

Öte yandan Sovyet Kürtleri de daha 1929’da Latin alfabesiyle ürünler vermeye başlamıştı. Nitekim ilk Kürtçe romanı yazan Erebê Şemo, Şivanê Kurmanca adlı romanını bu alfabeyle yazmıştır. Bu roman daha çok biyografik özellikler taşısa da edebi estetik romanın temel taşı yapmıştır. Erebê Şemo, Stalin döneminde sürgün edilmiş ve tren rayları döşemesi için cezalandırılmıştır. Bu roman da o dönemlerde yazılmıştır. Diğer yandan yazarın başka romanlarından da söz edilebilir. Önemli bir Kürt direniş destanı olan Dımdım destanını romana uyarlamış ve yine aynı isimle yayınlamıştır. Diğer romanları ise Jiyana Bextewar, Hopo ve Berbang’dır.

Erebê Şemo’dan sonra aynı zamanda bir savaşçı da olan ve Irak dağlarında rejime karşı ayaklanan İbrahim Ehmed’in Jana Gel romanı gelir. Bu roman 1952 yılında yazılmasına rağmen 1972 yılında yayımlanabilmiştir. Diğer yandan Rehîmê Qazî’nin Pêşmerge adlı romanı önce 1959 yılında Erivan’da daha sonra da Bağdat’ta yayımlandı.

Sürgünde serpilen Kürt edebiyatı Hawar ekolünün dağılmasından ve temsilcilerinin vefatından sonra ciddi bir suskunluğa girdi. Türkiye’deki Kürtçe üzerine baskılar, dilin yaşam alanlarından çıkarılmaya çalışılması, Kürt diye bir şeyin olmadığının söylenmesi ve Güneş Dil Teorisi’nin hayatın her alanında uygulanmaya çalışılması Kürt edebiyatının 1950’li ve 60’lı yıllarda Musa Anter, Canip Yıldırım ve Edip Karahan’ın çıkardığı Şark Postası, İleri Yurt ve Dicle-Fırat Türkiye’deki Kürtlere bir nefes şansı olsa da burada daha çok mecburi nedenlerden dolayı Türkçe kullanıldı. Hatta tam da bu dönemlerde Musa Anter’in Kımıl yazısına Kürtçe birkaç kelimeyi koyduğu için bütün basın Musa Anter’in üstüne varmış, onu linç girişimleri özellikle medya üzerinden destek bulmuştu.

Ancak 1979 yılında Tîrêj dergisinin çıkmasıyla uzun yıllar sonra Kürtçe ürünler yasaklı da olsa verilmeye başlandı. Bu dönemde Rojen Barnas mizahi öyküler yazdı ve M. E. Bozarslan Meyro adını taşıyan bir öykü kitabı yayınladı. Barnas sonraki yıllarda şiire yöneldi ve Kürtçe şiirde ciddi açılımlar yaptı. Bozarslan ise bu kitabında daha çok köy yaşamından ve gerçekçilik öğesinden yararlandı.

1980 darbesinden sonra Kürt yazarlar için yeniden sürgün yolu görünmüştü. Bu aşamadan sonra özellikle 1990’lı yıllarla birlikte İsveç’te çok ciddi bir entelektüel çaba ortaya çıktı. Firat Cewerî’nin editörlüğünde Nûdem dergisinin yayın hayatına başlaması ve birçok yazarın onun Hawar’ın yeniden dirilişi olarak görmesi, ustaların ve yeni yola çıkanların aynı sayfalarda buluşması bu dergiyi bir cazibe merkezi haline getirdi. Mehmed Uzun’un bazı romanlarının tefrika halinde burada yayınlanması, Firat Cewerî, Hesenê Metê, Rojen Barnas, Mustafa Aydoğan, Süleyman Demir, Mehemed Dehsiwar, Fawaz Hûsen, Emin Narozi gibi yazarlar Kürt edebiyatı için çok önemli eserler verdiler. Mahmud Baksi de bu dönemde yazdığı romanlar ve kullandığı mizahi dille dikkatleri üzerine çekti.

Türkiye’de dil yasaklı olmasına rağmen tam da bu dönemlerde iki derginin yayın hayatına başlaması da önemlidir. Rewşen ve Nûbihar dergisi. Rewşen dergisi Mezopotamya Kültür Merkezi’nin bünyesinde yayın hayatına başladı. Bu dergi sayesinde Türkiye’de sayısı azımsanmayacak birçok genç yazar yetişti. Bu dergi daha sonra Jiyana Rewşen ismiyle bir süre daha yayın hayatına devam etti. Diğer yandan Nûbihar dergisi de daha çok klasik Kürt edebiyatını okuyucuyla buluşturdu, birçok yazarın yetişmesine ön ayak oldu ve hâlâ da yayın hayatını sürdürmektedir.

Son yıllarda Kürtçenin birçok alanda serbestleşmesiyle birlikte daha önce sürgünde yaşayan ya da Türkiye dışında yayımlanan birçok eser Türkiye’de yayımlanmaya başlandı.

Kısaca özetlemek gerekirse Kürt dili ve edebiyatı, 1400’lü yıllardan itibaren canlı bir şekilde yaşamış, ancak Bedirhanilerin yıkılmasıyla birlikte sekteye uğramış, daha sonra Kürt entelektüellerine sürgün yolu açılmış, çok önemli eserler sürgün yollarında yazılmış ve şimdi ise yurduna geri dönmüştür.

 | Abidin Parıltı

Kürt Edebiyatına Bir Bakış

Kürt Edebiyat tarihi incelendiğinde çok rahatlıkla görülür ki Kürtçe her zaman bir edebiyat, sanat ve şiir dili olmuştur. Gerek gramer ve dilbilim açısından gerekse de edebî metinler açısından kadîm bir geleneğe dayanan Kürtçe, sokaktaki Kürdün günlük kullanımı bir yana, günümüze kadar devam edegelen medrese geleneği içinde varlığını devam ettirmiştir. Özellikle Nakşibendî ekolünün etkisiyle büyük bir tasavvufî Kürt edebiyatı oluşmuştur. Medrese ve tarikat erbabının yazdığı ürünler yüzyıllarca tedris edilmiş, birçok eser şerh edilmiş, sayısını veremeyeceğimiz kadar şiire yine Kürtçe nazireler yazılmış. Yine Kürt şiirinin edebî değeri ve poetik yanından bahsedecek olursak da Kürt şiiri; üzerinde durulması gereken, diğer dilleri konuşan halklar tarafından da keşfedilmesi gereken bir dünyadır. Üstelik bu hem klasik Kürt şiiri için geçerli olduğu gibi günümüzdeki modern şiir için de geçerlidir.

Kürt edebiyatı komşu edebiyatları ile mukayese edilecek olursa Kürt şair ve ediplerinin diğer edebiyatlardaki muadilleriyle hiç de aşağı bir durumda olmadıklarının en büyük ispatı da yine bu şairlerin yazdıkları metinlerdir. Şairlik istidadı konusunda İranlıların en büyük şairi Hafız’a meydan okuyan Melayê Cizîrî gerçekte de Hafız’dan aşağı bir şair değildir. Bunları keşf etmek için de bu şîirin dünyasına girmek yetiyor.

Kürt edebiyatının köşe taşları olarak Melayê Cizîrî, Ehmedê Xanî, Melayê Bateyî, Feqîyê Teyran, Mewlana Xalid, Elî Herîrî… klasik şiirin ustaları için sayabileceğimiz isimlerden sadece birkaçı.

Modern şiir, öykü ve roman için de Cegerxwûn, Şêrko Bêkes, Mehmed Uzun, Firat Cewerî, Sabah Kara, Ferhad Şakelî, Helîm Yusiv, Hesenê Metê… akla gelen ilk isimlerdendir diyebiliriz.

Klasik şairlerin ürünleri içinde Melayê Cizîrî’nin Dîwan’ı, Ehmedê Xanî’nin Mem û Zîn‘i, Melayê Bateyî’nin Mewlûd’ü, Feqîyê Teyran’nın Zembîlfiroş, Sîmurg vb. tasavvufî destanları ile Yunus Emre şiirleri tadındaki şiirleri edebiyatseverlerce en çok okunan eserlerdir.

Bizim Nûbihar yayınevi olarak yayınladıklarımız içinde de en çok satan ve rağbet gören eserler:

  • Feqîyê Teyran’ın Dîwan’ı,
  • Seyyid Elîyê Findiqî’nin Dîwan’ı,
  • Melayê Bateyî’nin Mewlûd’ü (ki Mewlûd şimdiye kadar Kürtçe’de en çok satan eser olmuştur ve biz bu eseri Eski Kürt Alfabesi ile basıyoruz)
  • Baba Tahirê Uryan’ın Dubeytî’si.

Yine modern Kürt edebiyatı içinde de Mehmed Uzun, Firat Cewerî ve Hesenê Metê’nin romanları; Cegerxwîn, Sabah Kara ve Berken Bereh’in şiirleri çok okunanlar arasında. Allah’a şükür ki az da olsa Malmisanij ve M. Emin Bozarslan gibi Kürtlerin çok değerli araştırmacı-akademisyenleri var ve bunların da eserleri başucu niteliğinde. Tabii Kürtçe çok geniş bir coğrafyada parça parça icra edilen bir edebiyatın dili olduğundan bu değerlendirmelerim sadece kişisel olarak bir yayınevi çevresinden edindiğim izlenimlerimin sonucu.

 | Ayhan Geverî

Klasik Kürt Edebiyatı

Hala bile Kürtlerin varlığı ya da Kürt dili üzerine konuşulduğunda, birileri kalkıp “Hani Kürtlerin dili? Hani edebiyatları, tarihleri?” diyebiliyor. Kuşkusuz bu yazının amacı, Kürtlerin varlığını, dilini ve edebiyatını birilerine ispat etmek değil. Üstelik bu gerekli de değil. Zaten bunların neredeyse tümü akademik bir bakış açısına da sahip değiller. Konuyu araştırmadan, tamamen siyasal bir gözle değerlendiriyorlar. Eğer tarihin yorumlanmasında, edebiyat araştırmalarında, dilbiliminde bilimsel kıstaslar esas alınırsa görülür ki Kürtlerin de en az diğer halklar kadar köklü bir edebiyat geçmişi ve bir o kadar da edebi eserleri, klasik yazarları vardır.

Bir diğer belirtilmesi gereken konu da şu. Her ne kadar Kürt olmayan birilerinin bilim dışı bakış açılarını eleştiriyorsak bile şunu da reddetmiyoruz. Evet, ağırlıkla son yüzyılda olmak üzere Kürtler üzerine yapılan araştırmaların neredeyse tümünün öncüsü, yürütücüsü yabancılar. Kürt dilini ilk araştıran, elyazmalarını bulan, tarihsel ve edebi belgeleri ilk yayımlayan Alexander Jaba, Albert Socin, Bazil Nikitin, M. B. Rudenko ve Minorski gibi bilim adamları, akademisyenler, araştırmacılar… Elbet unutmamak gerekir ki son yüzyılın dünyadaki en mağdur halkı da Kürtler. Bu nedenledir ki Kürtleri bizzat kendileri değil, daha çok başkaları araştırmış. Bu, Kürt araştırmacı ve akademisyenlerin olmadığı, hiçbir şey yapmadıkları anlamına gelmiyor. Kürtler arasında da birçok değerli çalışmaya imza atmış Mehmet Emin Bozarslan, Ekrem Mayî, Malmisanij, Mehmet Bayrak gibi değerli araştırmacılar var.

Dilin klasik edebiyat üzerindeki etkileri

Bilindiği gibi klasik edebiyat, edebiyatın üreticisi halkın konuştuğu dil ile yakından ilintilidir. Edebiyat, dil ile korunur, gelişir. Kürt edebiyatı da bu bakış açısından farklı değerlendirilemez.

Bugün daha net biliyoruz ki klasik Kürt edebiyatının kökeni günümüzden en az bin yıl öncesine uzanıyor. Konuyla ilgili farklı değerlendirmeler olsa bile, klasik Kürt eserlerinin dili bugün bile büyük çoğunlukla anlaşılır durumda.

Klasik edebiyat eserlerindeki dilin anlaşılır olmasını bazı araştırmacılar dilin durağanlığına ve bu nedenle gelişim periyodunun giderek gerilemesine bağlıyor. Kanımca bu tek başına açıklayıcı değil. Kürtler bugün bile klasik eserlerinin önemli çoğunluğunu anlayabiliyorlar ise bu daha çok onların binlerce yıldır aynı topraklar üzerinde yerleşik olmalarından kaynaklanıyor. Şurası da bir gerçek ki nedeni ne olursa olsun bugün bile klasik Kürt dilinin anlaşılır olması ve giderek modern Kürt yazarlarının klasik eserlerin dilini kendi ürünlerine taşıması, Kürtlere dil ve edebiyat alanında ciddi olanaklar yaratmıştır.

Klasik edebiyatın kökeni

Kürt klasik edebiyatının kökeni, Kürtçe yazılı ilk eser üzerine araştırmacılar arasında farklı bakış açıları var. Bölgede çalışmalar yapan Erzurum Konsolosu Alexander Jaba’ya göre klasik Kürt edebiyatının ilk yazarı şair Elî Herîrî’dir. Jaba’nın dediklerinden farklı olarak Baba Tahîrê Hemedanî’yi ilk klasik yazar olarak kabul edenler var. Kürt araştırmacı Enver Mayî ise Îbn Xelîkan’ın ilk klasik Kürt yazarı olduğunu yazar.

Günümüzde araştırmacıların elinde Îbn Xelîkan’a ait yazılı bir Kürtçe eser yok. Öte yandan Îbn Xelîkan ile Baba Tahîrê Hemedanî, aynı dönemde yaşamış Kürtler. Minorski’nin ebced hesabına göre Baba Tahîr 938 ile 1010 yılları arasında, Îbn Xelîkan ise doğum tarihi bilinmemekle birlikte 1020 yılına kadar yaşamış. Elî Herîrî, her iki Kürt klasik yazarından daha sonraki yıllarda, 1010 ile 1078 yılları arasında yaşayan ve eserlerinin bir kısmı günümüze kadar ulaşmış bir Kürt şairi. Baba Tahîr’in de Hz. Muhammed’i metheden Gorî lehçesi ile yazılmış şiirlerinden bir kısmı günümüze kadar ulaşmayı başarabilmiş.

Baba Tahîrê Uryan olarak da bilinen Baba Tahirê Hemedanî, adından da anlaşıldığı gibi İran Kürdistanı bölgesinin Hemedan kentinden. İslam Ansiklopedisinde yer alan anlatıma göre Baba Tahîr, “uryan” lakabını bu kentteki Hemedan medresesinde alıyor. “Veli” mertebesine ulaşmak için soğuk bir günün gecesinde çıplak olarak suya giren Baba Tahîr, sabah kalktığında “akşam yatarken yarım Kürt’tüm. / Sabah uyandım Arap’ım.” anlamına gelen dizeleri ile ancak dönemin egemen dili ile “veli” olunabileceğini de anlatıyor. Bilindiği gibi “uryan” Arapça bir sözcük olup “çıplak” anlamında kullanılıyor. Öte yandan gırtlak ağırlıklı konuşan halkların böğürürken”, “ure ur” biçiminde sesler çıkardığını ve Baba Tahîr’in sürekli Allah’a yakardığı, yakarışlarını “böğürerek” yaptığı için de “uryan” lakabını aldığını belirten araştırmacılar var. Hangisi olursa olsun, kesin olan şu: Baba Tahîr şiirinde ifade ettiği gibi Kürt ve bir kısım eserini, özellikle de Peygamber’e methiyelerini, Prokürtçe denilen Gorî lehçesi ile kaleme almış.

Elî Herîri, Şemdinli ilçesine bağlı Herîr köyünde dünyaya gelmiş. Kürtçe kaleme alınan bir divanının olduğu biliniyor. Ancak bu divanın tümü araştırmacıların elinde mevcut değil. İlk kez  1887 yılında Albert Socin, Herîrî’nin bir şiirine eserinde yer vermiş. Sadiq Bahadîn ise 1980 yılında yayınladığı “Hozanêt Kurd / Kürt Şairleri” adlı eserinde Herîrî’ye ait bir divandan söz ederek bu divandaki birkaç şiire kitabında yer vermiş. Ayrıca M. B. Rudenko’dan da biliyoruz ki Elî Herîrî’nin el yazmalarından bir kısmı Şaltikov-Şedrin’de Lenîngrad Kütüphanesindedir.

Kürt klasik yazarları

Alexander Jaba kitabında 8 Kürt şairinden söz ediyor. Jaba’nın sözünü ettiği şairler şunlar:

  1. Elî Herîrî (1010-1078),
  2. Melayê Cizîrî (12. veya 15-16. yüzyıl),
  3. Feqiyê Teyran (1307-1375 ya da 1590-1660),
  4. Melayê Batê (1417-1491),
  5. Ehmedê Xanî (1650-1706),
  6. Îsmaîlê Bazîdî (1654-1709),
  7. Şeref Xanê Hekarî (1682-1748),
  8. Murad Xanê Bazîdî (1736-1778).

Jaba’nın yanı sıra Kürt dilinin miri Celadet Bedirxan da, 1930’lı yıllarda Latin alfabesi ile yayınlanan ilk Kürt dergisi Hawar’ın 33. sayısında, Herekol Azîzan mahlası ile kaleme aldığı yazısında Soranca ve Kurmanca yazan Kürt klasik yazarlarından söz ediyor. Celadet Bedirxan, bu yazarların yaşam öykülerine ve eserlerine de bu yazısında kısaca yer veriyor. Celadet Bedirxan’ın makalesinde adları verilen

Kürt klasik yazarları arasında eserlerini Soranca lehçesinde kaleme alan

  • Nalî,
  • Hecî Qadirê Koyî,
  • Şêx Riza Telebanî

ile eserlerini Kürtçe’nin Kurmanci lehçesinde kaleme alan

  • Axayê Bidarî,
  • Siyahpûş,
  • Axayok,
  • Mewlana Xalid,
  • Mele Yehyayê Mizûrî,
  • Mele Xelîlê Sêrtî,
  • Şêx Ebdilqadirê Geylanî,
  • Hecî Fetahê Hezroyî,
  • Şêx Mihemedê Hedî,
  • Şêx Evdirehmanê Taxê,
  • Şêx Nureddînê Birîfkî,
  • Şêx Evdirehmanê Axtepî,
  • Mela Unisê Erqetînî ve
  • Melayê Erwasê var.

Mele Xelîlê Sêrtî Nehcel Enam adlı eserin yazarıdır. Şêx Evdirehmanê Axtepî’nin ikisi Kürtçe, ikisi Arapça dört divanı vardır. Şêx Evdirehmanê Axtepî Dîwana Rûhî ve Rewdneîm adlı Kürtçe eserlerin yanı sıra “Kîtabû Keşfîz’zelam” ve “Kîtab-ûl Ebrîz” adlı kitapları kaleme alırken, Celadet Bedirxan’ın belirttiğine göre Mele Unisê Erqetinî Kürtçe gramer kitabı, Melayê Erwasê ise bir Kürtçe tıp kitabı yazmış.

Klasik Kürt yazarları arasında Goranice eserler yazanlar da var.

  • Ehmedê Textî,
  • Şêx Mistefayê Beseranî (1641-1702),
  • Xanay Qubadî (1700-1759),
  • Feqî Qadirî Hemewend,
  • Mewlana Xalid (1777-1826) ile
  • Mahzûnî Kürtçe’nin

Goranî lehçesinde kitap yazan klasik edebiyatçılar…  Xanay Qubadî’nin Şîrîn û Xusrew kitabı ile Mewlana Xalid’in Kürtçe divanı, 20. yüzyılın başlarında, İstanbul’da da dönemin aydın ve yazarları tarafından basılmış

Selîm Silêman (16-17. Yüzyıl), Leyl û Mecnûn adlı manzum eseri kaleme alan klasik Kürt edebiyatçısıdır. Xaris Bêdlîsî (1758), Pertew Begê Hekari ve Alî Teremoxî de Kürtçe kaleme aldıkları eserlerle Kürt kütüphanesini zenginleştiren klasik yazarlar arasında saygın yerlerini almışlar.

Elbet klasik Kürt yazarları arasında sadece erkekler yer almıyor. Daha 47 yaşında iken yaşamını yitiren ve Mestûre Xanim adı ile bilinen Mah Şeref Erdelanî (1800-1847) ile Sirre Xanima Amedî (1814-1865) ve Mîhrîbana Berwarî (1814-1865) de Kürtçe eserleri günümüze ulaşan ilk Kürt kadın yazarlarıdır.

Kaynakça

  1. Antolojiya Helbestvanên Kurd, Derleyen A. Bali, Pelê Sor Yayınları, İstanbul, 1992.
  2. Geçmişten Bugüne Kürtler ve Kürdistan, Kemal Burkay, Deng Yayınları, İstanbul, 1992.
  3. Hayat Hikayem, Cegerxwîn, Evrensel Yayınları, İstanbul, 2003.
  4. Mem û Zîn, Ehmedê Xani, çeviren M. Emîn Bozarslan, Deng Yayınları, İstanbul, 1996.
  5. Rewdneim, Şêx Evdirehmanê Axtepî, Yayına Hazırlayan: Zeynel Abidîn Zinar, Stockholm, 1991.
  6. Tarîxa Edebyata Kurdî, Prof. Qanatê Kurdo, Öz-Ge Yayınları, Ankara, 1992

| Fehim Işık

Kürt edebiyatı

Kürt edebiyatının başlangıcı tartışmalı ve muğlaktır zira İslam öncesi Kürt edebiyatına dair bilimsel bulgu ve bilgi bulunmamaktadır. Bunun sebebi olarak bilim adamları çeşitli fikirler öne sürmüşlerse de kesin olarak düşünülen sebeplerden birisi Kürtlerin yaşadığı bölgenin coğrafî konumu sebebiyle Doğu ve Batı arasında kalması ve sıklıkla istilalara ve istilacılara sahne olması, birçok yıkım yaşamış olmasıdır. Bununla birlikte, özellikle İslam sonrasındaki döneme dair bilgiler birçok Kürt yazarının varlığına işaret eder. Bu yazarların hepsi Kürtçe eserler vermemişlerdir; bölgenin kültürel çeşitliliğinin bir sonucu olarak diğer farklı etnik grupların yazarları gibi Farsça, Arapça ve zaman içerisinde Türkçe çeşitli eserler kaleme almışlardır. Bunlara bir örnek, 13. yüzyılda yaşamış ve eserlerini Arapça kaleme almış olan Kürt tarihçi ve biyografi yazarı İbn el-Esir’dir. Kürt edebiyatının erken dönemlerinde Kürtçeye ağırlık vermiş edebiyatçılara dair pek fazla bilgi bugüne ulaşmamıştır ve bu kişilere Kürtler hakkında yazılmış olan eski eserlerde pek rastlanmaz; örneğin Bitlisli Şeref Han’ın Kürt tarihini anlattığı Şerefname isimli eserinde herhangi bir Kürt şairine rastlanmaz. Bazılarına göre Kürt edebiyatının ilk tanınmış şairi olan ve 15. yüzyılda yaşamış olduğu düşünülen Ali Hariri’den Şerefname’de bahsedilmez; bununla birlikte 17. yüzyılda yaşamış olan tanınmış Kürt şairi Ahmed-i Hani kendisinden bahseder. Ahmed-i Hani’nin bahsetmiş olduğu diğer iki şair de Molla Ahmed-i Cezirî (Melayê Cizîrî; 1570-1640) ve Faki Tayran’dır (Feqîyê Teyran; 1590-1660) . Sufi olan Ahmed Cezirî ismini memleketi olan Cizre’den almaktadır; nitekim yıllarca Cizre’deki Kızıl Medrese’de (Medresa Sor) ders vermiştir. Divanı, Dîwanî Melayê Cezîrî, bugün hâlâ okunmaktadır ve 100’den fazla şiir, birkaç tane de rubai barındırır. Bugüne ulaşmış tek eseri olan divanı, yoğun Sufi imgeler taşır ve oldukça metafiziksel bir şiir örneği sunar ki şiirleri bu tür (metafiziksel konulu) yazında ünlü olan İranlı şair Hafız’ın eserleriyle karşılaştırılmıştır. Ahmed-i Hani’nin zikrettiği bir diğer isim olan Faki Tayran Ahmed Cezirî ile aynı dönemde yaşamıştır ki bu iki şairin birbirleriyle tanıştığı bilinmekte, Hakkarili olan Faki Tayran’ın Cizre’de Ahmed Cezirî’den ders aldığı düşünülmektedir. Eserlerinde özellikle Kürt folkloründen öğeler ağırlıkta olan Faki Tayran’ın Qewlê Hespê Reş (Siyah Atın Ölümü) , Şêxê Senan (Senan Şeyhi) ve Qiseya Bersiyayî (Bersiyay’ın Öyküsü) adındaki eserleri en önemli yapıtlarıdır. Faki Tayran’ın 17. yüzyılda Kürtler ile Safeviler arasında gerçekleşmiş olan Dimdim Savaşı’na dair eseri ise birçoğuna göre bu savaşın ilk edebî anlatısıdır ve bugün hâlen okunan epik bir eserdir. Ahmed Hariri, Cezirî ve Tayran gibi isimleri, Kürt edebiyatının en ünlü eserlerinden olan, Mem ü Zîn (‘Mem ve Zin’) isimli klasik, epik şiirinin önsözünde zikreden Ahmed-i Hani veya Ehmedê Xanî, Kürt edebiyatı açısından çok önemli bir rol oynamış ve genel kanıya göre eserlerinde Kürt bağımsızlığından bahseden ilk Kürt şairi olmuştur. Şairin ünlü eseri Mem ü Zîn, Mem ile Zîn isimlerindeki iki aşığı konu eden bir mesnevidir ki Sufi öğeler de taşır.

Bunların dışında, dinî bir akım olan Ehl-i Hakk tarafından tercih edilen Gorani dilinde (Goranicede) Kürt edebiyatı açısından önemli birçok eser kaleme alınmıştır. Özellikle bugünkü İran Kürdistanı’nda kalan bölgede etkin olmuş bağımsız Kürt liderleri Goraniceyi öncelemiştirler ki bu da bu dilde edebî eserlerin verilmesine ve bu dilde yazmayı tercih eden şairlerin türemesi yardımcı olmuştur; örnek olarak 14. yüzyılda yaşamış ve bu dilde eserler vermiş Molla Perişan (Mele Perîşan) zikredilebilir. Nitekim bu dil etkinliğini uzun bir süre devam ettirmiş ve örneğin 19. yüzyılda yaşamış olan bir başka şair Molla Abdürrahim Mevlevi (1806–1881) de bu dilde eserler vermiştir. Ayrıca, Batı’da Süleymaniye ve çevresinde de 18. yüzyılla birlikte bölgedeki egemen Kürt siyasi isimlerin teşvikiyle Sorani dilinde edebî bir gelişim ortaya çıkmıştır.

19. ve 20. yüzyıllarda Kürt edebiyatı, Kürt dili ile birlikte, özellikle yazılı Kürt edebiyatı, çok büyük bir ilgi ve gelişmeye sahne olmuştur. Bunda 19. yüzyılda temelleri atılan Kürt basınının önemli bir payı vardır. İlk Kürt basın yayını, dergisi, Kürdistan Kahire’de 1898 yılında yayımlanmıştır. Birinci Dünya Savaşı sonrasında Kürtlerin yaşadığı toprakların Türkiye, İran, Irak ve Suriye sınırları içerisinde kalmasıyla birlikte Kürt dili ve edebiyatı farklı bir döneme girmiş ve her Kürt topluluğu içinde bulunduğu ülkedeki eğilimlerden etkilenmiş ve bu etkileşim dile ve edebiyata da yansımıştır. Örneğin Kürtçenin yazımında 1920’lere kadar Arap harfleri tercih edilmişken, 1920’lerle birlikte bölgedeki ülkeler Batıcı politikaları benimsemeye başlayınca, birçok Kürt topluluğu Latin harfleriyle Kürtçeyi yazmaya başlamışlardır. Buna verilebilecek bir örnek ise, Celadet Ali Bedirhan tarafından yayımlanmış ve 1932 yılından 1943 yılına kadar toplam 57 adet basılmış olan basılı ilk Kürtçe edebiyat dergisi olarak görülen Hawar dergisinin ilk 23 sayısının hem Latin, hem Arapça harflerle basılıp daha sonra sadece Latin harflerle basılmasıdır. Ek olarak, Kürt edebiyatının bu topraklardaki gelişim süreci ve Kürt edebî eserlerinin ortaya çıkması sıklıkla bu ülkelerdeki azınlık politikalarıyla doğrudan ilgili olmuş; örneğin zaman zaman bu ülkelerde Kürtçenin yasaklanmasıyla birlikte Kürt edebiyatının yavaşladığı, bu tip yasaklamaların kalktığı veya rahatladığı zamanlarda ise hızlı bir şekilde geliştiği ve yeni eserlerin ortaya çıktığı gözlemlenmiştir. 20. yüzyılda Irak’ta Abdullah Süleyman (1904-1962) ve İbrahim Ahmed gibi isimler öne çıkarken, Suriye’de İkinci Dünya Savaşı sonrasında Suriye’nin bağımsızlığını almasına dek, başta Emir Celadet Bedirhan ve kardeşi Emir Kâmuran’ın gayretlerinin etkisiyle Kürt edebî faaliyetleri yoğunluğunu korumuştur. İkinci Dünya Savaşı sonrası Suriye’de Kürtlerin haklarının birçoğunu kaybetmesiyle edebî faaliyetler de durma noktasına gelmiştir. Türkiye’de Kürtçe yasağı sebebiyle uzun yıllar Kürt edebiyatında fazla çalışma yapılamamış olsa da, özellikle 90’larda siyasi iradenin Kürtçe üzerindeki yasakları kaldırması ve Kürtçe yayıncılığın rahatlamasıyla birlikte Kürt edebiyatı hızlı bir şekilde gelişmeye başlamıştır. Ayrıca çeşitli baskılar ve ihtilaflar sebebiyle Kürdistan bölgesinden ayrılıp başta Avrupa olmak üzere farklı yerlere göç eden Kürtlerden oluşan Kürt diasporası Kürt edebiyatı açısından 20. yüzyılda birçok önemli başarıya imza atmıştır. Başta devletin azınlıklara basın ve yayın alanında maddi yardımlarda bulunduğu İsveç olmak üzere birçok Avrupa ve Kuzey Amerika ülkelerinde yaşayan Kürt toplulukları kendi basın yayın kuruluşlarını kurmuşlardır. Zaroken Ihsan (“İhsan’ın Çocukları”), Helin (“Yuva”), Gundike Dono (“Dono Köyü”) gibi eserleriyle tanınan Mahmut Baksi ve Tu (“Sen”), Mirina Kaleki Rind (“Yaşlı Rind’in Ölümü”), Siya Evine (“Yitik Bir Aşkın Gölgesinde”) gibi eserleriyle tanınan Mehmed Uzun gibi tanınmış Kürt yazarları ortaya çıkmış ve örneğin bu iki yazar da İsveç Yazarlar Birliği Yönetim Kurulu’nda yer almışlardır. Çağdaş dönemdeki diğer bazı Kürt yazarlar ise şunlardır: Pîremêrd, Abdulla Goran, Osman Sabri, Şêrko Bêkes, Şeyhmus Dağtekin.

Kaynak: http://tr.wikipedia.org