Blog Arşivleri

Gotinên Gunehkar

İlk Günaha Yolculuk / Abidin Parıltı, Radikal Kitap 14/11/2008

Hesenê Metê sözlü kültür geleneğinden olabildiğince beslenir bu romanında. Romanın konusu ve anlatılanlar dışında, bunları anlatmak için seçtiği dil de yapıya doğru bir şekilde hizmet eder. Nitekim benzetmelerde bile mistik olanı ve doğaya dönüşü ön plana koyar.

“Gotinên Gunehkar”, insan hakikati üzerine kurulmuş bir roman. Değişimin ve sorgulamanın insanın kendini bulması üzerindeki etkisine, mitolojik referanslarla odaklanır

Hesenê Metê, 1980’lerin karmaşası içinde ülkesini terk etmek zorunda kalan ve İsveç’e yerleşen Kürtlerdendir. Gençlik yıllarından itibaren Kürtçe öyküler yazan ve bugüne kadar da üçü roman olmak üzere (Labirenta Cinan, Tofan ve Gotinên Gunehkar) altı kitap yayımlayan, birçok çeviri kitaba imzasını atan Kürtçenin üretken ve özgün yazarlarındandır.

Gotinên Gunehkar ise Metê’nin yeni romanı… Hesenê Metê her romanında farklı arayışların içine giren bir yazardır. Bu romanında ise mistik ve düşsel bir yapının üzerinden ilerleyerek kadim dertleri sorguluyor. İyilikle kötülüğün tanrısal savaşını, ilk günahtan beri insanoğlunun içinde bulunduğu trajediyi, aşkın değiştiren, dönüştüren ve dolayısıyla günahkâr kılan yüzünü, dinlerin insan üzerindeki etkisini sorguluyor ve bizi hem tanrının hem de şeytanın sofrasında konuk ediyor.

İnsan hep kendini arar. Başka yollardan, farklı inançlardan geçerek kendine ulaşmaya çalışır. Ancak neden sorusu sorulduğunda insanlar yalnızlığa giden bir evreyi yaşarlar. Sorguladıkça, yalnızlığın dipsiz kuyusuna gömülür.

Romanımızın kahramanı Behram da işte tam da böyle bir noktada durmaktadır. Önceleri kendi halinde, dinine bağlı, haramı ve günahı kendinden uzak tutan bir ilahiyat fakültesi öğrencisidir. O güne kadar yalnız kalmamış, cemaatlerin içinde kendine yer bulmuş ve sorgulamadan yaşayıp durmaktadır. Ancak Luluhan’la karşılaştıktan ve onu köyde ziyarete gittikten sonra bütün hayatı değişir. Luluhan düşsel bir hayat sürmektedir. Evini köyün dışına kurmuştur. Dünyanın iyiliğinden ve kötülüğünden uzakta iki çocuğu ve karısıyla yaşamaktadır. Behram’ın, Luluhan’ın ikiz çocuklarından biri olan Nagina’yla karşılaşması Behram için hayatının kırılma noktası olur. Aslında o zamanla birlikte Behram ilk günaha ve öncesine doğru düşsel bir yolculuğa çıkar. Bu yolculuk  gücünü efsanelerden, dini referansların tersyüz edilmesinden, yeniden hatırlamaktan ve sorgulamaktan alır. Yapının dramaturgisini bunun üzerinden kurar. Son derece sağlam bir dramaturgiyle düşsel olanın ve kadim geçmişin peşine düşer. Bu yolculuk boyunca kendine varır aslında. Sonuç olarak bir müritten bir günahkâr doğar ve bu düşten uyandığında ise tamamen yalnızlaşır. Ancak diğer yandan onun düşü, Luluhan, Nagina ve ailesinin gerçeği olur.

Roman boyunca birçok efsaneyle ve mitolojik hikâyeyle karşılaşırız. Başlangıçta romanın temel yapısından kopuk gibi görünen bu hikâyeler, Behram düşe yattığında anlamını bulur. Düğümler ustaca birbirine bağlanır. Diğer yandan anlatılan efsaneler, masallar orada yaşayan insanların gerçekliğidir ve bugünlerine ışık tutar. Hesenê Metê masalın temel klişelerini de ustalıkla kurmuştur. Aslında temel yapı da bunun üzerinden kurulmuştur. Kahraman birini sever, sevdiği kişi ortadan kaybolur ve kahraman onu kurtarmak için yolculuğa çıkar. Bu yolculuk boyunca birçok amansız engelle karşılaşır, nihayetinde sevdiğini ararken, içsel bir yolculuktan da geçmiş olur ve bir değişime uğrar. Burada da aynı durum kısmi olarak söz konusudur. Behram, günahkârlığa ilk adımını atıp Nagina’yı çıplak düşündüğünde, bunu bir mürit olarak kendine yediremez ve bulduğu bir taşla kafasını yarar. Baygın düştüğünde Nagina yanındadır. Birlikte yolculuğa çıkarlar. Aslında Nagina onu yolculuğa çıkarır ama ortadan kaybolur. Behram onu aramak için yolculuğa çıkar. Türlü badirelerden sonra Şeytanla karşılaşır. Bu yolculuk boyunca değişime uğrayan Behram, şeytanla karşılaştığında tanrı ile Şeytan arasındaki kadim derde ortak olur. Ancak Nagina hala ortalıkta yoktur. Nitekim masalın klişesi burada kırılır ve düşte Nagina ölür.

Behram, ilahiyat fakültesine gittiğinde E şehrindedir. Kimliksiz, cinsiyetsiz ve hayali bir şehir olarak bakılabilir buraya. Nitekim birkaç isim dışında Metê, gerçek isimlerden, günümüz gerçekliğinden olabildiğince uzak durmaya çalışmıştır. İsimler ve olaylar mitolojik ve dinsel kodlarla yüklüdür. Bu anlamda roman birkaç farklı okumaya açıktır. Gerçek dünyayla bağlantısı kurularak yapılabilecek bir okuma, düşsel ve içsel bir yolculuk sonucu değişen bir hayatın okuması ve mitolojik öğelerin ağırlıkta olduğu dinsel temelli bir okuma…

Sözlü Kültürden Beslenen Yazar

Romanın temel motiflerinden birisi yılandır. Luluhan evini yılanların mekanına kurmuş ve hiçbir şekilde onlara dokunmamaktadır. Nagina’nın dedesi Mekrus, Markus’tan gelmesine rağmen bu isim zaman içinde değişime uğramış ve Mekrus olmuştur. Bilindiği gibi yılan İslam dininde lanetli bir hayvandır. Ancak Mekrus yılanlara dokunulmasına izin vermez ve onları korur. Romanın ilerleyen sayfalarında bu ismin anlamının ecinni feriştahı olduğu söylense de mekruh olana bir gönderme olarak da görülebilir. Diğer yandan yılan motifi Nagina’nın ismi üzerinden şekillense de, zira Nagina Hint mitolojisinde Şahmeran’la aynı kapıya çıkar, bizi ilk günaha ve ilk günahın işlenişindeki yılanın rolüne kadar götürür.

Hesenê Metê sözlü kültür geleneğinden olabildiğince beslenir bu romanında. Romanın konusu ve anlatılanlar dışında, bunları anlatmak için seçtiği dil de yapıya doğru bir şekilde hizmet eder. Nitekim benzetmelerde bile mistik olanı ve doğaya dönüşü ön plana koyar. Bugünün teknolojik dilinden ve yazılı kültürün oluşturduğu kelimelerden uzak durur. Benzetmelerini doğadan ödünç aldığı kelimelerle besler. Bu teknik dengbêjlerin sık sık başvurduğu bir tekniktir.

Gotinên Gunehkar insan hakikati üzerine kurulmuş bir roman. Değişimin ve sorgulamanın insanın kendini bulması üzerindeki etkisine, mitolojik referanslarla odaklanır. Nagina ve Behram üzerinden ilk günaha kadar götürür bizi Metê. Nitekim roman boyunca verilen kodlarla düşünülürse Nagina Havva, Behram ise Adem’dir. Ve ilk günahı işlemeleriyle birlikte gerçek dünyadan dışlanırlar. Düşsel bir dünyada yolculuğa çıkarlar. Zaten yine romandan referans alarak söylersek insan da tanrının bir düşüydü. Böylelikle ilk günah tanrının düşü olmaktan çıkmış insanın düşü olmuştur.

Ancak son derece sağlam kurgulu, düşsel ve mistik olanın iyi kullanıldığı bu roman birkaç yerde sekteye uğramaktadır. Zamansız, mekânsız, tamamen düşsel olan bir hikâyenin içine Mekrus’un ‘gerçek’ hikâyesi (Ermeni meselesiyle koşut bir şekilde) bütün yapının içinde sakil durmaktadır. Bu hikaye, kanımca romanın düşselliğini zedelemekte ve gücünü zayıflatmaktadır. Diğer yandan bazı yerlerde Behram’ın oldukça entelektüel olması ve bugünün dünyasından benzetmelere girmesi de aynı oranda sakil durmaktadır. Örneğin, Avrupa’da nam salmış bir Kürt dansçısı olan Leyla Hanım’dan ve Süslü Rachel’den söz edilmesi ve bazı benzetmelerin bunun üstünden kurulması Behram karakteri üstünden yazarın aklını bize hatırlatır ki bu da bizim yaratılan illüzyondan çıkmamıza neden olur.

  • Gotinên Gunehkar, Hesenê Metê
  • Avesta Yayınları, 2008, 151 sayfa

Kürt Edebiyatı Nereden Nereye?

Kürt edebiyatı medreselerde serpilen klasik Kürt edebiyatını saymazsak sürgünde var olmuş, orada eserler üretmiş ve son yıllarda yurduna geri dönüş yapmış bir edebiyattır.

Kürt edebiyatının geçmişine baktığımızda öncelikle karşımıza Arap harfleriyle kendini oluşturmuş klasik Kürt edebiyatı çıkar. Tereddütsüz söylenebilir ki klasik Kürt edebiyatı medreselerde doğmuştur. Çok uzun yıllar boyunca bir ilim okulunu andıran bu medreselerde çok güçlü şairler yetişmiştir. Birçok kaynak Kürtçe’nin yazılı bir dil olarak İslamiyet öncesi belgelere ulaşılamadığını söyler. Bu yüzden Kürtçe 15. yüzyılda edebi hayata girmeye başladığında Arapça ve son derece parlak bir edebi dil olan Farsça bütün Müslüman ülkelerde entelektüel hayata egemendirler. İlk dönem Kürt şiiri için çok önemli birkaç isimden söz edilecek olursa başlangıçta Elî Herîrî daha sonra ise Melayê Cizîrî, Melayê Bateyî, Mele Perîşan, Feqiyê Teyran sayılabilir. Medreselerde yetişen bu çok önemli şahsiyetler, Arapça ve Farsça eğitim görmelerine rağmen Kürtçe şiirler ve divanlar yazmışlardır. Hatta denilebilir ki Ehmedê Xanî’den önce Kürt dilinin yazınsal değerinin farkına varan ve bunu milliyetçilik derecesinde savunan kişi Melayê Cizîrî’dir. Güçlü tasavvuf bilgilerine sahip olan bu şairler Kürtçenin canlı bir entelektüel dile dönüşmesi için çabalamışlardır. Bu klasik dönemde Melayê Cizîrî’den sonraki en önemli çıkışı Ehmedê Xanî yapmıştır. Onun çok önemli eseri Mem û Zîn yüzyıllardır değerinden zerre kadar eksiltmemiş, aksine gittikçe anlaşılmayı ve okunmayı daha da çok bekler hale gelmiştir. Xanî, Memê Alan ismini taşıyan kadim bir Kürt destanını eserine uyarlamış, çeşitli değişikliklerle bir başyapıt koymuştur ortaya. Xanî, Mem û Zîn dışında da üretimini sürdürmüştür. Nûbihar, daha çok bir sözlük niteliğindedir ve çocuklara yöneliktir.

Klasik Kürt edebiyatı Bedirhan beyliğinin yıkılmasıyla birlikte ciddi bir suskunluk yaşamıştır. Kürt edebiyatı artık sürgünde yaşamak durumunda kalmıştır.

Kürt edebiyatı denince akla ilk gelen kelime sürgündür. Bir anlamda Kürt edebiyatı sürgün edebiyatıdır da. Cumhuriyetin kuruluşundan itibaren toprağından kopmak zorunda kalan, var olma mücadelesini bu topraklarda sürdüren Kürtler asimilasyona uğramamak, bu kadim kültürü hem var etmek hem diriltmek için yoğun çabalar göstermiştir. Bu münevverler, kendi hayatlarından eksiltip, elleri ayakları kırılmış bu edebiyata kol kanat germişler ve Kürt edebiyatını ayağa kaldırmayı başarmışlardır.

Bedirhaniler sürgüne gönderildiğinde, özellikle Celadet ve Kamuran Bedirhan kardeşler Kürt dili ve edebiyatı için çok önemli işler yaptılar. İlk Kürtçe gazetesi olan Kürdistan, Mîqtad Mîthat Bedirxan tarafından 1898 yılında Kahire’de basılmaya başlandı. Bu gazetenin çıkışı aslında sürgündeki ilk Kürtçe metinler olarak da değerlendirilebilir. Ancak ondan önce 1840’lı yıllarda Mela Mehmûdê Beyazîdî, Mem û Zîn’in izinden bir öykü yazarak, bugünkü manada yazılı ilk öyküyü yazmıştır. Daha sonrasında ise 1913 yılında Fuadê Temo’nun, Çîrok (öykü) adlı öyküsü ortaya çıkmıştır.

Celadet Ali Bedirhan, daha 1919’lu yıllarda Kürtçe için alfabe araştırmasına girişmiş ve çeşitli çalışmalar yapmıştır. Ancak Bedirhan rüyasını ancak 1930’lu yılların başında Hawar dergisini çıkarmaya başladığında gerçekleştirir. Çok ciddi ve paha biçilemez uğraşılar sonunda Kürtçeyi en iyi ve eksiksiz yansıtan alfabeyi kullanmaya başlamış, dergideki yazıları bu alfabeyle yazmış ve bu alfabeyle ürünler vermiştir.

Derginin ilk 23 sayısında hem Arap hem de Latin alfabesini kullanan Bedirhan 24.sayıdan itibaren sadece Latin alfabesini kullanmış ve bugünkü Kürtçe alfabeyi kurmuştur.

 1932 ve 1943 yılları arasında çıkan Hawar dergisi Kürt edebiyatı için çok önemli bir ekolü de ortaya çıkarmıştır.  (Bu dergi başlıbaşına bir yazı konusudur.)  Celadet ve Kamuran Bedirhan, Osman Sebrî, Nûredîn Zaza, Qedrî Can, Cigerxwîn bu derginin sayfalarında yer alan birkaç isimdir. Bu dergide yaklaşık 70 öykü yayımlanmış ve bugüne kalan birçok yazar ve şair ortaya çıkmıştır.

Öte yandan Sovyet Kürtleri de daha 1929’da Latin alfabesiyle ürünler vermeye başlamıştı. Nitekim ilk Kürtçe romanı yazan Erebê Şemo, Şivanê Kurmanca adlı romanını bu alfabeyle yazmıştır. Bu roman daha çok biyografik özellikler taşısa da edebi estetik romanın temel taşı yapmıştır. Erebê Şemo, Stalin döneminde sürgün edilmiş ve tren rayları döşemesi için cezalandırılmıştır. Bu roman da o dönemlerde yazılmıştır. Diğer yandan yazarın başka romanlarından da söz edilebilir. Önemli bir Kürt direniş destanı olan Dımdım destanını romana uyarlamış ve yine aynı isimle yayınlamıştır. Diğer romanları ise Jiyana Bextewar, Hopo ve Berbang’dır.

Erebê Şemo’dan sonra aynı zamanda bir savaşçı da olan ve Irak dağlarında rejime karşı ayaklanan İbrahim Ehmed’in Jana Gel romanı gelir. Bu roman 1952 yılında yazılmasına rağmen 1972 yılında yayımlanabilmiştir. Diğer yandan Rehîmê Qazî’nin Pêşmerge adlı romanı önce 1959 yılında Erivan’da daha sonra da Bağdat’ta yayımlandı.

Sürgünde serpilen Kürt edebiyatı Hawar ekolünün dağılmasından ve temsilcilerinin vefatından sonra ciddi bir suskunluğa girdi. Türkiye’deki Kürtçe üzerine baskılar, dilin yaşam alanlarından çıkarılmaya çalışılması, Kürt diye bir şeyin olmadığının söylenmesi ve Güneş Dil Teorisi’nin hayatın her alanında uygulanmaya çalışılması Kürt edebiyatının 1950’li ve 60’lı yıllarda Musa Anter, Canip Yıldırım ve Edip Karahan’ın çıkardığı Şark Postası, İleri Yurt ve Dicle-Fırat Türkiye’deki Kürtlere bir nefes şansı olsa da burada daha çok mecburi nedenlerden dolayı Türkçe kullanıldı. Hatta tam da bu dönemlerde Musa Anter’in Kımıl yazısına Kürtçe birkaç kelimeyi koyduğu için bütün basın Musa Anter’in üstüne varmış, onu linç girişimleri özellikle medya üzerinden destek bulmuştu.

Ancak 1979 yılında Tîrêj dergisinin çıkmasıyla uzun yıllar sonra Kürtçe ürünler yasaklı da olsa verilmeye başlandı. Bu dönemde Rojen Barnas mizahi öyküler yazdı ve M. E. Bozarslan Meyro adını taşıyan bir öykü kitabı yayınladı. Barnas sonraki yıllarda şiire yöneldi ve Kürtçe şiirde ciddi açılımlar yaptı. Bozarslan ise bu kitabında daha çok köy yaşamından ve gerçekçilik öğesinden yararlandı.

1980 darbesinden sonra Kürt yazarlar için yeniden sürgün yolu görünmüştü. Bu aşamadan sonra özellikle 1990’lı yıllarla birlikte İsveç’te çok ciddi bir entelektüel çaba ortaya çıktı. Firat Cewerî’nin editörlüğünde Nûdem dergisinin yayın hayatına başlaması ve birçok yazarın onun Hawar’ın yeniden dirilişi olarak görmesi, ustaların ve yeni yola çıkanların aynı sayfalarda buluşması bu dergiyi bir cazibe merkezi haline getirdi. Mehmed Uzun’un bazı romanlarının tefrika halinde burada yayınlanması, Firat Cewerî, Hesenê Metê, Rojen Barnas, Mustafa Aydoğan, Süleyman Demir, Mehemed Dehsiwar, Fawaz Hûsen, Emin Narozi gibi yazarlar Kürt edebiyatı için çok önemli eserler verdiler. Mahmud Baksi de bu dönemde yazdığı romanlar ve kullandığı mizahi dille dikkatleri üzerine çekti.

Türkiye’de dil yasaklı olmasına rağmen tam da bu dönemlerde iki derginin yayın hayatına başlaması da önemlidir. Rewşen ve Nûbihar dergisi. Rewşen dergisi Mezopotamya Kültür Merkezi’nin bünyesinde yayın hayatına başladı. Bu dergi sayesinde Türkiye’de sayısı azımsanmayacak birçok genç yazar yetişti. Bu dergi daha sonra Jiyana Rewşen ismiyle bir süre daha yayın hayatına devam etti. Diğer yandan Nûbihar dergisi de daha çok klasik Kürt edebiyatını okuyucuyla buluşturdu, birçok yazarın yetişmesine ön ayak oldu ve hâlâ da yayın hayatını sürdürmektedir.

Son yıllarda Kürtçenin birçok alanda serbestleşmesiyle birlikte daha önce sürgünde yaşayan ya da Türkiye dışında yayımlanan birçok eser Türkiye’de yayımlanmaya başlandı.

Kısaca özetlemek gerekirse Kürt dili ve edebiyatı, 1400’lü yıllardan itibaren canlı bir şekilde yaşamış, ancak Bedirhanilerin yıkılmasıyla birlikte sekteye uğramış, daha sonra Kürt entelektüellerine sürgün yolu açılmış, çok önemli eserler sürgün yollarında yazılmış ve şimdi ise yurduna geri dönmüştür.

 | Abidin Parıltı